یادآوری

در این پست قصد دارم ادامه مطالب و احقاق حق برترین آوازه خوان تاریخ موسیقی ایران،که سلطان آواز ایران نامیده می شود (استاد اکبر گلپایگانی) را مورد بحث قرار دهم.اما قبل از این در مورد قسمتی از کامنت دوست عزیز و صاحب نظر،علیرضا (تحریر) اشاره ای دارم.شما گفتی: شجریان از صدایی خاص و برتر برخوردار نیست و همه چیز در موسیقی فقط در صدا خلاصه نمی شود و اجرای ردیف ها و گوشه ها و تکنیک آواز خوانی از اصول مهمتر به شمار می آید.ولی من فکر کنم اینطور نباشد،چون جنس و وسعت صدا از اولین شرط های خوب بودن یک خواننده است.شما اگه به هر آموزشگاه موسیقی مراجعه کنی،اول از شما نمی پرسند که چقدر گوشه ها را بلدی! می گویند قطعه ای اجرا کن تا ببینیم صدایت چطور است.پس شرط اول خوانندگی داشتن صدایی رسا و دلنشین است و بعد از این با تمرین و ممارست یاد گرفتن ردیف ها و گوشه ها برای همه امکان پذیر است.مثلا اگر من یا شما صدایمان اصلا خوب نباشد ولی می توانیم مثلا با 10 سال تمرین و شاگردی همه دستگاه ها و گوشه ها را بیاموزیم! البته اجرا کردن این گوشه ها هم بسیار مهم است و خیلی جاها از جمله فرازها و یا تحریرهای خاص فقط از خوانندگانی بر می آید که صدایشان دارای وسعت خاصی است.و جنس صدا هم در اجرای گوشه ها بسیار مهم است.

یکی از فاکتورهای برتری اساتیدی مثل گلپا و ایرج داشتن صدایی بسیار قوی و دلنشین و زیباست.اما هنرمندی مثل گلپا علاوه بر داشتن صدایی بسیار زیبا از تکنیک،سبک و اجرای بی نقص گوشه ها و ردیف های موسیقی ایرانی برخوردار است (در مورد ایرج نیز این قضیه صادق است).به نظر من درسته که شجریان گوشه ها را خوب اجرا می کند اما به هیچ وجه صدای بسیار زیبایی ندارد و صدای ایشان وسعت هم ندارد.چنانکه در اجرای بعضی فرازها و تحریرها این نقیصه کاملا مشهود است.خیلی از دوستداران موسیقی و خود من معتقدیم صدای شجریان دارای خص و گرفتگی ذاتی است.اما گلپا علاوه بر صدا ،بهترین اجرا کننده دستگاه ها و گوشه ها هم هست (آن هم با سبک بسیار زیبا و خلاقانه ای که خود ایشان ابداع کرده است).استاد گلپا با داشتن بهترین اساتید و بهره بردن از محضر این اساتید گوشه ها و ردیف های موسیقی ایرانی را به بهترین نحو و کامل ترین نحو اجرا می کند و در این زمینه کسی هم سطح ایشان نیست.با اشاره ای بر اساتید گلپا این قضیه کاملا مشهد است.

اساتید گلپا

من فکر می کنم در تاریخ موسیقی ما هیچ کس به اندازه استاد گلپا از اساتید موسیقی بهره نگرفته و جالب این که ایشان به هیچ وجه کوچکترین تقلیدی از این اساتید نداشته و با خلاقیت خاص خود و سبک منحصر به فرد خودش بهترین آوازه خوان تاریخ موسیقی ایران است.

استاد گلپا به مدت 10 سال شاگرد نور علی خان برومند بوده ،کسی که حافظه اش در حفظ ردیفهای موسیقی بی نظیر بوده و خود استاد برومند نیز شاگرد درویش خان بوده است.گلپا شاگرد اسماعیل قهرمانی بوده است.قهرمانی کسی است که شاگرد مستقیم میرزا عبدا... (راوی و به نوعی مبدع دستگاه های موسیقی) بوده است.که خود گلپا در این مورد چنین می گوید: من و نورعلی خان برومند همزمان شاگرد اسماعیل قهرمانی بودیم و هر روز که استاد قهرمانی قسمتی از ردیف ها و گوشه ها را برای ما می گفت بعد از آن همان گوشه را نور علی خان با تار یا ستار یا سنتور می زد و من هم با آواز همراهی می کردم.مدتی بیش از 8 سال این کار مداوم به وسیله این 3 استاد هر روز ساعتها تکرار شده است.استاد گلپا شاگرد استاد ابوالحسن صبا (خداوندگار هنر) بوده است که دیگر همه او را می شناسند.گلپا شاگرد یوسف فروتن ، حاج محمد مجرد ایرانی ، عبدا... دوامی بوده است که همگی ردیف دان و از شاگردان مستقیم میرزا عبدا... بوده اند.استاد گلپا از بزرگترین اساتید آواز نظیر ادیب خوانساری ، حسین طاهرزاده ، سلیمان امیر قاسمی سالها کسب فیض کرده.از طرفی دوستی عمیق با هنرمندانی چون بنان ، قوامی ، محجوبی، عبادی ، شهناز ، تجویدی ، بهاری و... ایشان را تا حد اعلای موسیقی ایران بالا برده است.تا جایی که بهترین آوازها از ایشان باقی مانده و همچنین برترین نوازندگان تاریخ موسیقی ایران بیشترین اجراها و همنوازی های خود را با استاد گلپا داشته اند.

کارهای اجرایی استاد گلپا در زمینه گوشه ها و دستگاه های موسیقی ایرانی

استاد گلپا علاوه بر اجرا کردن بی نقص و استادانه گوشه ها و دستگاه ها ،کارهای بسیار پایه ای و اجرایی در موسیقی ما انجام داده است که حق بسیار بزرگی بر گردن موسیقی ما دارد.استاد در مصاحبه ای با روزنامه شرق چنین گفته است: من روی دستگاه راست پنج گاه خیلی کار کرده ام و قصد دارم چیزی نزدیک به 70 گوشه ناشناخته در این دستگاه را که پیدا کرده ام را چاپ و منتشر کنم.

ببینید 70 گوشه ناشناخته آن هم در دستگاه راست پنج گاه! خودتان دیگر تا آخرش بخوانید!

در كتاب زمزمه های پايدار از استاد گلپا سوال شده است :كارشناسان موسیقی ايرانی معتقدند كه در بين خوانندگان شما تسلط بيشتری به مركب خوانی داريد.گلپا :.... یعنی با سبکی كه من روی خواندن راست پنجگاه پياده كردم می توانم به هر دستگاهی كه می خواهم بروم.اين همان كار مدلاسيون يا گدار و مركب خوانی است كه من آن را به نام خود به ثبت رسانيده ام.یعنی دراجرای راست پنجگاه خیلی راحت می توانم به شور،دشتی،سه گاه يا چهار گاه يا هر مايه و گوشه ديگر بروم...

اما در مجله موسیقی قرن 21 نيز از استاد گلپا چنين سوال شده است:نظرتان در مورد مركب خوانی چيست؟ امروزه هر كس آمده مثلا يك ماهور بخواند.داد و شكسته و هرچی كه بوده را می خواند و ماهور را تا آخر می رود.حالا من هم براي شما يك ماهور می خوانم.از ماهور به سلمك می روم بعد به شوشتری و از شوشتری به منصوری و از آنجا به چهارگاه و از اينجا به لیلی و مجنون و از اينجا دوباره به ماهور بر ميگردم.اين يك مركب خوانی است.ياد گرفتن اين كه كاری ندارد.اما من در اين ميان كار ديگر می كنم كه آن كار مشكل است.ببينيد وقتی من ماهور را شروع می كنم و می روم به شوشتری و چهارگاه و لیلی و مجنون و... آن وقت يك سه گاه می خوانم.اين مشكل است چرا برای اينكه آنچه كه قبلا خوانده بودم گوشه بودند اما وقتی كه وارد سه گاه شديم یعنی اينكه از يك دستگاهی وارد دستگاه ديگر شده ايم.در جای ديگر اين مجله استاد گلپا می گويد : من هم يك لحظه بيكار ننشستم. چه در ايران و خارج دو دستگاه مهم را كه برای جوانان خیلی مشكل جلوه داده و بزرگ كرده اند را با مدلاسيونهای جديدی درست كردم.راست پنج گاه و نوا را می گويم.الان هم دارم آنها را درس می دهم.مدلاسيونهایی كه در سه گاه و شور و بيات اصفهان بود پايه ای درست كردم. راست پنج گاه را آنطور به هنر آموزان درس می دهم كه آنها با خواندن راست پنج گاه و نوا تمام دستگاههای موسیقی ايرانی و گوشه ها را فرا گيرند...

نظر استادان برتر موسیقی در مورد استاد اکبر گلپایگانی

استاد غلامحسین بنان و استاد اسدا... ملک

اسدا... ملك در كتاب مردان موسيقي ص 395 چنين مي گويد:من مي ديدم كه استاد صبا و برومند چه سوالهايي از گلپا در باره گوشه هاي سخت و مهجور آواز ايراني مي كردند و تا وي صحيح نمي خواند سراغ گوشه و آواز ديگر نمي رفتند.گلپا صدايي شش دانگ دارد.خاتمه صداي او يك لرزش بسيار زيبا دارد.وي در رديف شناسي و مدلاسيون (مركب خواني) با كمال قدرت اجرا مي كرد.و چنين ادمه مي دهد :یادم هست در منزل یکی از دوستان بنان و گلپا شروع کردند به خواندن در مایه افشاری.من هم که ویولون را برده بودم مشغول جواب دادن به آنها بودم.قریب دو ساعت این دو نفر مرکب خوانی کردند.تمام گوشه های نوا خوانده شد.با مدلاسیون بسیار زیبایی گلپا به راست پنجگاه رفت و بنان هم ادامه آنرا خواند.من دیدم که این دو نفر احتیاجی به ساز من ندارند.اکبر می خواند و بنان به جای من جواب او را با گوشه ای دیگر می داد.ساز را زمین گذاشتم.در اینجا زنده یاد بنان رو به گلپا کرد و گفت:نمی دانستم تا این حد به گوشه های موسیقی مسلط هستی و به مرکب خوانی تا این اندازه وسیع و گسترده تسلط داری.

من در بين آثار استاد گلپا يك آواز تصويري دارم كه استاد گلپا با استادي هرچه تمامتر مركب خواني در دستگاههاي نوا و سه گاه و... را اجرا مي کند.در ابتداي آواز مصاحبه با اساتيد ترتيب داده شده .كه استاد گلپا مي گوید: استاد جليل شهناز از من خواست كه يك آواز تازه اجرا كنم و من هم با كمال ميل اجرا مي كنم(حالا مي توان به ارزش و اعتبار استاد گلپا در مركب خواني پي برد).استاد اسدا... ملك نيز مي گويد:آقاي گلپايگاني خداوند به شما حنجره اي اعطا فرموده كه نظيرش نيست خصوصا با آن تحريرهاي استادانه و اميدوارم كه جوانان گوش كنند و آواز استادانه را از شما بياموزند.در اين بزم خصوصي اساتيد ديگري چون تجويدي.حافظي.ترقي.لشكري.زندگاني و... حضور دارند تا آواي ملكوتي استاد گلپا را بشنوند.

استاد علی تجویدی:ایجاد سبک و شیوه ای نوین در اجرای آوازهای اصیل ایرانی همراه با صدایی رسا و تحریرهایی بدیع و استادانه در ردیف ها و گوشه های آن توسط شما (گلپا) از چنان جذابیت و دلنشینی برخوردار بود که لاجرم برگوش دلها نشسته و آواز ایرانی را که تا آن زمان عامه مردم کمتر بدان توجهی می کردند مورد توجه و اقبال عمومی قرار داد و... منبع:مجله موسیقی قرن 21 شماره 1 صفحه 50

استاد جلیل شهناز: آقای گلپایگانی از هنرمندانی است که دوستش دارم و علاوه براین که صدای کم نظیری دارد زحمت زیادی در راه اعتلای آواز ایران کشیده است و به طور خلاصه می توانم بگویم گلپا هنرمندی واقف،وارد مانند آقایان بنان،قوامی،تاج و ادیب صاحب سبک است.منبع:مجله موسیقی قرن 21 شماره 1 صفحه 51

استاد بیژن ترقی: صدای گلپا به واقع تحولی عظیم و چشم گیر در سبک خوانندگی کشور ایجاد کرد.در ایامی که همه اعم از پیر و جوان بیشتر به ترانه های رادیو دل بسته بودند وچنان توجهی به آواز نداشتند صدای گلپا با چنان استقبال وشور و حال روبرو شد که از هر خیابان و جلوی هر میدان و مغازه ای که رد می شدیم طنین صدای گلپا عابرین را از حرکت باز می داشت و... منبع:مجله موسیقی قرن 21 شماره 1 صفحه 54

استاد منصور نریمان:ساعت 6 عصر یکشنبه روزی درسال 1341 به بازار رفته بودم تا چیزی تهیه کنم که دیدم همه مغازه ها بسته اند.علت را پرسیدم گفتند مگر خبر نداری امشب گلپا می خواند.درست عین همین جمله را به کار بردند.دیدم همه از فقیر و غنی می دوند تا زودتر خودشان را به منزل برسانند تا صدای ایشان را از رادیو بشنوند.ایشان از همان اولین قدم به عنوان بهترین خواننده این مرز وبوم کارش را شروع کرد.چطور عرض کنم که به دیگران برنخورد همه خوب هستند ولی ایشان در آن زمان چنان خدمتی به احیای موسیقی ایران کردند که ما موزیسین ها مرتب تلاش می کنیم تا بتوانیم یک قدم ایشان را برداریم.از خصایص آقای گلپا تعلیم شاگردانی بود که مثل خود ایشان به تقلید اعتقادی نداشته اند. مثلا همین الان که دوست عزیزمان آقای ... (منظورش شجریان است) شاگردانی دارند.همه دارند یک جور می خوانند .وقتی شما رادیو را روشن می کنید و صدای شاگردان ایشان را می شنوید ابتدا گمان می کنید خود ایشان هستند تابعد به اشتباه خودتان پی می برید.اما هیچ یک از شاگردان آقای گلپایگانی نمی توانند حتی 60 درصد از ایشان تقلید کنند.یکی دیگر ازخصایص گلپا این است که با یک گوشه یک برنامه را اجرا می کند.ببینید گوشه بختیاری شش هفت خط بیشتر نیست و در عرض چند ثانیه تمام میشود.شوشتری هم همین طور.ولی وقتی ایشان شوشتری را در همین اندازه است می خواند نیم ساعت طول می کشد بدون اینکه مطلبی تکرار شود.و... منبع:مجله موسیقی قرن 21 شماره 1 صفحه 58

استاد پرویز یاحقی:گلپا خواننده ای برجسته و دارای سبک است و مانند آقایان بنان،قوامی و ادیب خوانساری یکی از بهترین خوانندگان آواز ایران است.ایشان یکی از بهترین صداها را دارد.حالت و وضعیت خاص صدای ایشان همیشه مورد علاقه مردم بوده است.ایشان بیشترین برنامه هایش را با همکاری من،استاد مرتضی محجوبی و استاد حبیب اله بدیعی انجام داده است.کارهای ایشان در برنامه گلها بسیار شاخص است.به خاطر صاحب سبک بودن این هنرمند بود که مردم بهترین لقب ها مانند سلطان آواز ایران،مرد حنجره طلایی و گل سرسبد آواز ایران را به او دادند.صدای گلپا مثل طلا بود و... منبع:مجله موسیقی قرن 21 شماره 1 صفحه 51

استاد فریدون حافظی: از خصایص گلپا این است که علاوه بر قشنگ خواندن یک آرتیست به تمام معناست.من با خیلی از خوانندگان دوست بودم و برنامه اجرا کردم.افرادی مانند بنان و قوامی که روحشان شاد باد.ولی گلپا یکی از ستارگان برجسته آواز ایران است.سبکی که گلپا آورد سبک نویی بود.من متاسفم که در اوج خوانندگی اش یک مرتبه زمین زده شد و... منبع:مجله موسیقی قرن 21 شماره 1 صفحه 56

استاد فرهنگ شریف:هرچند که اساتید گرانقدری مانند بنان،قوامی،ادیب خوانساری وجود داشتند و از صدای خوشی برخوردار بودند اما آقای گلپایگانی آمد و با صدای گرم و زیبایش طوفانی به پا کرد.از اولین روزهایی که ایشان کارش را آغاز کرد،ساز من آن صدای گرم را همراهی کرد.به جرئت می توان گفت گلپا اولین خواننده ای بود که با گلها شروع کرد و مدت هفده سال تمام بر آن تکیه زد.خواننده ای که مردم را با آواز آشتی داد و سبب رونق آن شد.صدای گلپا در وهله اول به دل می نشیند و بعد بر روح  انسان اثر می گذارد و همواره در یاد شنونده باقی می ماند و برای همین است که مردم آوازهای او را زمزمه می کنند.حدود چهار دهه است که نسل های متفاوت این مملکت او را به خاطر سپرده اند.این ماندگاری نزد مردم یک کشور به عمری نزدیک پنجاه سال کار ساده ای نیست و... منبع:مجله موسیقی قرن 21 شماره 1 صفحه 60

استاد امین اله رشیدی: در مصاحبه با کتاب گشت و گذاری در موسیقی سنتی ایران - جلد دوم صفحه 331 ، از ایشان سوال شده آقای رشیدی در موسیقی سنتی ایران صدای کدام خواننده را بیشتر می پسندید؟ رشیدی:اکثرا قابل احترامند و دارای صدایی خوش و از ارزش والایی برخوردارند و در استادی و تسلطشان در اجرای دستگاه های موسیقی تردیدی نمی توان داشت.اما از میان همه این عزیزان و استادان از اولین ها تا این اواخر آوایی که به دلم نشست از آقای گلپایگانی بود. و بعد می گوید:

       شاهد آن نیست که موئی و میانی دارد         بنــده طـلــعـت آن بـاش که آنـی دارد

استاد منوچهر جهانبگلو:اصولا در آن سالها اکبر گلپایگانی با درخشش فوق العاده چنان تمام نظرها را به سوی خود جلب کرده بود که با وجود او تصور این که کس دیگری بتواند مطرح شود تصوری محال به نظر می رسید.اهل موسیقی گمان می کردند که لااقل تا 50 سال دیگر هیچ خواننده ای مجال اظهار وجود نخواهد یافت.منبع:کتاب مرغ شباهنگ صفحه 43
در مورد استاد گلپا اساتید دیگری نیز اظهار نظر کرده اند که در پستهای بعدی به آنها اشاره خواهم کرد.در ضمن خود آقای شجریان هم در چندین و چند جا استاد گلپا را از برترین خوانندگان تاریخ موسیقی ایران دانسته و گفته صدای زیبا و دلنشین و استادانه گلپا مرا به سوی موسیقی کشاند.

در پست های بعدی در مورد قوه خلاقیت استاد گلپا و عدم تقلید در موسیقی از سوی ایشان و در نقطه مقابل عدم خلاقیت کافی نزد آقای شجریان و تقلید گرایی محض از سوی ایشان و نداشتن سبک خاص در موسیقی ایرانی (شجریان)بحث خواهم کرد.