[Avaye Golpa] The Monarch Avaz in Iran

یادبود استاد فرامرز پایور

avayegolpa — Sun, 13 Dec 2009 05:33:18 GMT

بزرگداشت استاد فرامرز پایور

استاد فرامرز پایور متولد 21 بهمن ماه سال 1311 در تهران است. از سال 1328 تحت تعليم استاد ابوالحسن صبا قرار گرفت و پس از شش سال موفق به فراگيري دوره ی کامل رديف موسيقي ايرانی (روی سنتور) و دريافت تقدير نامه ای از استاد صبا شد. وی آموختن موسيقي را در محضر عبدالله دوامي، موسي معروفي، نور علی خان برومند و ... ادامه داد و مدتي هم نزد امانوئل مليک اصلانيان و حسين دهلوی آهنگسازی آموخت. فرامرز پايور همکاری خود را از سال 1334 با ارکستر شماره يک اداره هنرهای زيبا آغاز نمود و از سال 1338 استاد هنرستان موسيقي ملي بود. ضمن آن، کنسرت های بسياری را در سراسر دنيا به عنوان تکنواز سنتور و سرپرست گروه ها به اجرا در آورد. فرامرز پایور یکی از برجسته‌ترین شاگردان استاد صبا بود و تا سال ۱۳۳۶ که استاد صبا درگذشت از آموزشهای وی بهره برد. وی از سال ۱۳۳۳ فعالیت خود را در وزارت فرهنگ و هنر وقت و از سال ۱۳۳۷ تدریس سنتور را در هنرستان عالی موسیقی ملی آغاز کرد.

در سال 1342 براي تحصيل زبان به انگلستان رفت و پس از گذراندن دوره ای سه ساله موفق به دريافت درجه ی تخصصي زبان انگليسي از دانشگاه کمبريج (camdribge) شد. در اواخر همين دوره تحصيلي، چند برنامه تک نوازی سنتور را همراه با سخنراني هایی برای معرفي موسيقي ايراني در دانشگاه های لندن و کمبريج اجرا کرد و به قول خودش، تحصيل زبان انگليسي را در خدمت معرفي موسيقي ايراني گرفت.
پايور در سال 1345 گروه سازهای ملي را با شرکت هنرمنداني برجسته در تالار رودکي تهران تشکيل داد که اين گروه هم چنان با نام گروه فرامرز پايور به فعاليت خود ادامه مي دهد. گردآوری، تنظيم و ارائه ی آثار هنرمندان قديمي موسيقي ايران مانند: درويش خان، عارف قزويني، مرتضي نی داوود، عبدالله دوامي، علي اکبر شيدا و ... بخشي از فعاليت هاي گسترده ی اوست. عمده فعالیت استاد فرامرز پایور در برنامه های گلهای تازه رادیو و برنامه های موسیقی گروه فرهنگ و هنر بوده است.

آثار چاپ شده: ترانه و اتود دشتي، دستور سنتور (چاپ 1340)، سي قطعه چهار مضراب براي سنتور (چاپ 1351)، پرنيان (دو نوازی برای تار و سنتور چاپ 1358)، گفت وگو (برای ويلن و سنتور 1358)، رديف چپ کوک براي سنتور (1359)، تئوری موسيقي (1362)، رديف ابتدایی براي سنتور (1367)، رهگذر (برای فلوت و سنتور چاپ 1368)، رديف آوازی و تصنيف های قديمي به روايت عبدالله دوامي (1378).

استاد فرامرز پایور در بیش از نیم قرن فعالیت حرفه ای خود صدها اثر مکتوب و صوتی منتشر و صدها برنامه ی صحنه ای در ایران و اکثر نقاط جهان اجرا کرد که همگی در اعتلا و ارتقاء کیفی موسیقی ایرانی تاثیرات فراوانی برجای گذاشت. در سال 1386 و در آخرین تجلیلی که خانه موسیقی از وی کرد خواهر ایشان تندیس و لوح تقدیر را از طرف وی دریافت کرد. استاد فرامرز پایور حدود یازده سال پیش دچار سکته مغزی شد و از همان زمان کلیه فعالیتهای هنری وی متوقف شده و در منزل به سر می برد. سرانجام در تاریخ چهارشنبه 18 آذرماه ، استاد پایور در سن 77 سالگی دار فانی را وداع گفت. روحش شاد و یادش گرامی باد.

دانلود قطعه ای از سنتور نوازی استاد پایور در بیات اصفهان

-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-

گلهای تازه 112

در این پست به یاد استاد فرامرز پایور، برنامه گلهای تازه 112 را در دستگاه سه گاه تقدیم می کنم.

غزل آواز

اگر روم ز پی اش فتـنه ها برانگیزد ور از طلب بنشینم به کینه برخیزد

وگـر به رهگـذری یک دم از هواداری چو گـرد در پی اش افتم چو باد بگریـزد

من آن فریب که در نرگـس تو می بینم بس آبـروی که با خاک ره بر آمیــــزد

فراز و نشیب بیابان عشق دام بلاست کجاست شیــر دلی کز بلا نپرهیزد

تو عمر خواه و صبوری که چرخ شعبده باز

هزار بازی از این طرفه تر برانگیزد

بر آستـانه تسلیم ســر بنه حافـظ که گر ستیــزه کنی روزگار بستیزد

تصنیف برنامه

ای که در کشتـن ما هیـچ مدارا نکنی

سود و سرمایه بسوزی و محابا نکنی

رنج ما را که توان برد به یک گوشه چشم

شـرط انصاف نباشـد که مداوا نکنـی

دیده ما چـو به امیــد تو دریاست چرا

به تفـرج گذری بر لب دریا نکنی

بر تو گـر جلوه کند شاهد ما ای زاهد

از خدا جز می و معشـوق تمنا نکنی

ای که در کشتـن ما هیچ مدارا نکنی

حافظا سجده به ابروی چو محرابش بر

که دعایی ز سـر صدق جز آنجا نکنی

ای که در کشتـن ما هیـچ مدارا نکنی

سود و سرمایه بسوزی و محابا نکنی

-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-

گلهای تازه 112

هنرمندان: استاد عبدالوهاب شهیدی (آواز) ، استاد جلیل شهناز (تار)

استاد علی اصغر بهاری (کمانچه) ، استاد فرامرز پایور (سنتور)

استاد حسن ناهید (نی) ، استاد محمد اسماعیلی (تنبک)

اشعار متن برنامه و غزل آواز: حافظ

گوینده : آذر پژوهش

دانلود گلهای تازه 112

-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-

برای عنوان نظرات خود روی لینک زیر کلیک کنید.

نظرات بازدیدکنندگان

دانلود شاخه گل 211 با صدای استاد اکبر گلپایگانی

avayegolpa — Sat, 14 Nov 2009 15:28:18 GMT

ما و دل سودا زده سر مست الستیم

سرگشته ز میخانه دو آشفته مستیم

ای ساقی مستان به صفا رطل دمادم

مخمور به گلزار که ما مست الستیم

با کلامی موزون، زیبا و جذاب که اثر دل صفای اصفهانی است آغاز سخن می کنیم و با پستی دیگر در خدمت دوستان صاحب دل خواهیم بود. برای این پست یکی دیگر ار برنامه های فاخر و وزین گلها را با صدای استاد اکبر گلپایگانی در نظر گرفته ایم.

شاخه گل 211

مـژده وصل تو کو کز سر جان برخیزم

طایـر قدسـم و از دام جهــان برخیـزم

یـارب از ابـــر هدایــت بـرسـان بارانی

پیشتر زانکه چو گردی ز میان برخیزم

به ولای تو که گر بنده خویشم خوانی

از سـر خواجگی کون و مکان بـرخیزم

بر سر تربت من بی می و مطرب منشین

تا به بوید ز لحد رقص کنان برخیزم

تو مپندار که از خاک سر کوی تو من

به جفـای فلـک و جـور زمان برخیـزم

مرحوم استاد درویش خان

-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-

یک شاخه گل 211

هنرمندان: استاد اکبر گلپایگانی (آواز) ، استاد فرهنگ شریف (تار)

آهنگ: مرحوم استاد غلامحسین درویش (درویش خان)

اشعار متن برنامه : عطار، طالب آملی، حافظ، مولانا

غزل آواز: حافظ (تک بیت آخر از سلمان ساوجی)

گوینده : روشنک

دانلود شاخه گل 211

-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-

دوستان عزیز به علت مشکلات سایت بلاگفا و عدم درج نظر در قسمت نظرات

نظرات خود را با کلیک بر روی لینک زیر عنوان بفرمایید.

نظرات بازدیدکنندگان

سالروز تولد وبلاگ آوای گلپا - دانلود گلهای تازه 89

avayegolpa — Fri, 02 Oct 2009 21:04:02 GMT

صبح است و صبا مشک فشان می گذرد

دریاب که از کوی فلان می گذرد

سحر برخیز چه خسبی که جهان می گذرد

بویی بستان که کاروان می گذرد

با کلامی موزون، زیبا و عرفانی که اثر دل عاشق خروشان و عارفی بزرگ، چون مولاناست آغاز سخن می کنیم و در خدمت دوستان صاحب دل خواهیم بود. برای این پست یکی از آوازهای زیبای استاد اکبر گلپایگانی در مایه دشتی را در نظر گرفته ایم و تقدیم به همه دوستان خواهیم کرد.

گلهای تازه 89

بگذشـت و بازم آتـش در خـرمن سکون زد

دریای آتـشــیـــــنم در دیـده موج خــون زد

دیـدار دل فـــروزش در پایم ارغــوان ریـخـت

گفتـار جـان فـزایش در گوشم ارغنـــون زد

خـود کـرده بود غارت عشقــش حوالی دل

بازم به یک شبـیـــخون بر ملـک انـدرون زد

سعدی ز خود برون شو گر مرد راه عشقی

کان کس رسید در وی کز خود قدم برون زد

-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-

گلهای تازه 89 (دشتی)

هنرمندان: استاد اکبر گلپایگانی (آواز)، استاد علی تجویدی (ویولن)، استاد فرهنگ شریف (تار)

استاد منصور صارمی (سنتور)، استاد جهانگیر ملک (تنبک)

اشعار متن برنامه و غزل آواز : سعدی

گوینده : فخری نیکزاد

دانلود گلهای تازه 89

-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-

تولد وبلاگ آوای گلپا

وبلاگ آوای گلپا وارد پنجمین سال فعالیت خود می شود.

فاش می گویم و از گفته خود دلشـادم

بنــده عشـــقم و از هـر دو جهـان آزادم

نیست بر لوح دلم جز الف قامت دوست

چه کنم ؟ حرف دگــر یـاد نداد اسـتـادم

یازدهم مهرماه سالروز تولد و تاسیس وبلاگ آوای گلپاست. خوشبختانه چهارمین سال فعالیت و خدمت در وبلاگ آوای گلپا را پشت سر گذاشتم و این وبلاگ وارد پنجمین سال فعالیت خود می شود. در طول مدت گذشته افتخار آشنایی و دوستی با همراهان و دوستان زیادی نصیبم گردیده است. مهمتر از آن افتخار دیدار و گفتگو با تعدادی از هنرمندان طراز اول موسیقی فاخر ایرانی نیز حاصل و توشه این ره بوده است. در طول این مدت تا جایی که در توانم بوده، تمام فکر و هم و غمم، اشاعه و ترویج موسیقی فاخر و اصیل و هنر ناب ایرانی بوده است. امیدوارم توانسته باشم در این راه موفقیتی کسب کرده باشم. از تمام کسانی که با بنده همراه و هم نفس بوده اند صمیمانه تشکر می کنم و در ضمن منتظر نظرات سازنده، پیشنهادها، راه کارها و دلگرمی های همه دوستان صاحب نظر و صاحب دل خواهم بود.

با تشکر ، ارادتمند و مخلص همه شما : علی شریفی

نظر استاد روح الله خالقی در مورد استادان ادیب خوانساری و اکبر گلپایگانی

avayegolpa — Mon, 14 Sep 2009 12:59:18 GMT

زنده یاد استاد روح الله خالقی در برنامه رادیویی یادی از هنرمندان در مورد استاد ادیب خوانساری چنین می گوید:

« 18 سال داشت، در یک غروب خون آلود، هنگامی که شاخ و برگ درختان رنگ زعفرانی می گیرد، شهر خوانسار را ترک گفت. وقتی در جاده سنگلاخ بیابان بی خبر از یار و دیار، با اسب سفید رنگ به طرف اصفهان می رفت، نخستین نغمه دل آویزش در سینه بیابان پیچید و چنین گفت:

ما آزموده ایم در این شهر بخت خویش

بیرون کشید باید از این ورطه رخت خویش

هنگامی که به اصفهان رسید از شوق و ذوق دست خدمت و ارادت به سینه زد و نزد سید رحیم استاد معروف زمان به فرا گرفتن رموز آوازهای ایرانی همت گماشت. شب های مهتابی در کنار امواج جوشان و خروشان زاینده رود، مرد و زن، پیر و جوان برای شنیدن صدای ادیب، نفس ها را در سینه حبس می کردند و قلب دختران جلفا، از شنیدن نغمات دلپذیرش در سینه می لرزید.

چند سالی بیش در اصفهان نماند و پس از یک سال هم سیر و سفر در جنوب ایران، به پایتخت آمد و نزد مرحوم حسین اسماعیل زاده، استاد کمانچه باز هم به فرا گرفتن رموز موسیقی پرداخت. از آغاز کار به ترانه های محلی بختیاری عشق فراوان داشت. این است یکی از آن نمونه ها، بنام شلیل از آهنگ های بختیاری که در سالیان پیش در صفحه ضبط شده و از او به یادگار مانده است.

دانلود تصنیف محلی شلیل با صدای استاد ادیب

... سال ها گذشت، کم و بیش مردم ادیب خوانساری را شناختند و صدای روح نوازش در صفحات متعدد همراه با ساز نوازندگان مشهور به گوش مردم صاحب ذوق رسید. نخستین بار هم به خواهش عده ای از دوستان در نمایش نامه "عباسه" اثر رضا شهرزاد شرکت کرد و در جامعه باربد به روی صحنه ظاهر شد.

ادیب خواننده ای است بسیار پر مایه و استاد. به رموز موسیقی و دستگاه ها خوب وارد است. صوتش گرم و خوش آهنگ است. از خوانندگان صاحب سلیقه ای است که همه او را به استادی می پذیرند. با استادانی چون مرحوم ابوالحسن صبا، حسین یاحقی، مرتضی محجوبی، و دیگران همکاری صمیمانه داشت. صفات اخلاقیش ستودنی و مردی منظم و خوش طینت است. اکنون یکی دیگر از نمونه های آواز ادیب که سالها قبل در صفحه ضبط شده در این برنامه به یاد استاد به گوش علاقه مندان می رسد.»

سپس آوازی در دستگاه همایون همراه پیانوی زنده یاد استاد مرتضی خان محجوبی پخش می شود با این مطلع:

عشق بازی نه من آخر به جهان آوردم

یا گناهیست که اول من مسکین کردم

دانلود آواز همایون و بیداد - آواز استاد ادیب خوانساری با پیانو استاد مرتضی محجوبی

-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-

استاد روح الله خالقی در اواخر دهه 1330 در مقاله ای در مورد استاد اکبر گلپایگانی چنین نوشته اند:

در بهار سال جاری، روزی سرپرست محترم برنامه گلها به من گفتند: به تازگی گلی یافته ام که رایحه ای خوش و رنگی زیبا دارد. گفتم: شک نیست که در بهاران می باید در انتظار روییدن گلهایی خوش بو و زیبا بود ولی بفرمایید این گل زیبا در کجا روییده و هم اکنون در کدام گلستانی عطر افشانی میکند؟ در پاسخم فرمودند: این گلی است که من در تهران یافته ام، گو اینکه نامش وی را از سرزمین دیگری معرفی میکند اما من او را در همین تهران خودمان یافته ام و به جرات میتوانم بگویم که الحق گلی دوست داشتنی هست.

نام این گل علی اکبر و نام خانوادگیش گلپایگانی است و همان طور که تذکار کردم در گلزار هنر گلپایگان به عرصه وجود گام ننهاده بلکه در سال 1312 در تهران متولد شده و هم اکنون همه وی را گلپا می نامند. صحبت آن روز من و آقای پیرنیا بنیان گذار و سرپرست برنامه های گلها به آنجا انجامید که ایشان نواری را که از صدای گلپا تهیه فرموده بودند روی دستگاه ضبط صوت نهادند و مدعای خود را در باب انتخاب گلی خوش رایحه به اثبات رسانیدند. گلپا در خانواده ای زاده شده که تقریبا تمام افراد آن صدای مطلوب داشته اند. خودش می نویسد: دارای پنج برادر و یک خواهرم که تمام آنها دارای صدای خوش میباشند. آواز خواندن در خانواده ما ارثی است، چنانکه پدر بزرگم و پدرم هر دو از کسانی هستند که دارای صدائی خوش بوده اند.

گلپا از همان اوان کودکی بنا به توصیه پدر بزرگوارش به خواندن پرداخته و در ظل توجهات و تعالیم وی به مبانی موسیقی آشنا گشته است. خودش نقل میکند: از کودکی دارای صدا بوده ام، مانند برادرانم پایه و اساس موسیقی را نزد پدرم فرا گرفته و پس از آن نزد استاد محترم نور علی خان برومند ردیف موسیقی ایرانی را فرا گرفته ام.

نور علی خان برومند که گلپایگانی از ایشان نام برد یکی از مفاخر هنر موسیقی کلاسیک ایرانی است. از نوازندگان زبردست سنتور است، سه تار نیز می نوازد و نواختن ضرب هم میداند. با تمام موسیقی دانهای قدیمی مانوس بوده و به همین سبب، هم اکنون یگانه کسی است که قولش برای اهل موسیقی معتبر و حجت است. به هر حال همچنان که خود گلپا نقل کرد مدت شش سال نزد نورعلی خان تلمذ کرده و سپس شخصا به مطالعه پرداخته است. باز هم می نویسد: ولی باید یادآوری کنم که مدت های مدید از نوارها یا صفحات آواز استاد فقید طاهر زاده استفاده کرده ام. در ضمن باید بگویم که آقای ادیب خوانساری هنرمند معروف حق زیادی به گردن من دارند و به نظر من ایشان بنیانگذار مکتبی در آواز هستند که مشهور به مکتب اصفهان است.

گلپا در این زمینه باز هم اطلاعاتی در اختیار خوانندگان گرامی خواهد گذاشت ولی در برابر سوال من در زمینه چگونگی تحصیلات خود گفت: تحصیلات ابتدائی را در مدرسه فرهنگ و اقبال و تحصیلات متوسطه را در دبیرستانهای بدر و نظام و پس از آن در دانشکده افسری و علوم و پس از آن کلاس تخصصی نقشه برداری را در مدرسه نقشه برداری سازمان برنامه به پایان رسانده ام و پس از آن دوره کارشناسی بانک را دیده ام و در حال حاضر کارشناس بانک رهنی هستم.

چه بسیارند کسانی که خداوند صدایی مطلوب به ایشان عطا کرده ولی چون واجد ذوق هنری نبوده و اطلاعات عمومی و بویژه ادبی آنها ناچیز بوده است نتوانسته اند از این موهبت الهی به نحو احسن و اکمل برخوردار شوند و دیگران را نیز به حظی برسانند. اینان همچون گلهایی خوش رنگ هستند که رایحه ای از آنها به مشام نمیرسد... زود رسند و اندک پای به همین سبب است که وقتی گلی با خصائص گلپا در گلزار هنر ایران پیدا شد می باید مقدمش را گرامی داشت و در حراستش کوشید... گلپا واجد صدایی است که لطافت و نرمی را به وجه اکمل دارا میباشد. شاید از لحاظ تمبر و زنگ صدا یعنی از لحاظ کالیته و جنس، اندکی جوان به نظر آید یعنی آن پختگی لازم را هنوز واجد نباشد ولی ذوق و هنر گلپا تا آنجاست که کسی جز به لطافت و زیبائی خوانندگی وی توجه به چیز دیگری پیدا نمیکند. گلپا کاملا بر صدای خود تسلط دارد به هر نحو که بخواهد میتواند آن را بگرداند و به هر کجا که بخواهد میتواند آن را هدایت نماید. غلت ها و تحریرهای صدایش بی غش و ناب است مطلقاً محض الله تحریر نمی دهد و عنان صوت خویش را بدست تقدیر نمیسپارد. مقتضای شعر و لحن را در نظر میگیرد و چنان این دو را به طرفه العین به هم می آمیزد که گویی جز این نبوده و از این مطلوب تر کسی نخواهد توانست موسیقی را با آواز تلفیق و اجرا نماید.

گلپا بحث جالبی را شخصاً پیش کشیده و درباره اش سخن گفته است که دریغ است در اینجا نقل نشود:

در خوانندگی دو مکتب در ایران وجود داشته، یکی مکتب اصفهان و دیگر مکتب تبریز، به عقیده بنده پایه گذار و شاخص مکتب تبریز آقای اقبال السلطان آذر است و در مکتب اصفهان نیز همانطور که قبلا گفتم باید از استاد ارجمند آقای ادیب خوانساری نام برد. یگانه صدایی که توانست روح مرا اقناع کند صوت ادیب بود و در اینجا باید این نکته را متذکر شوم که اصولا من از تقلید بدم می آید و به هیچ وجه از ادیب تقلید نمیکنم ولی پیرو مکتب ادیب که همان مکتب اصفهانی هست میباشم.

من معتقدم که ردیفهای موسیقی ایرانی به منزله چهار عمل اصلی (در حساب) می باشد که باید هر خواننده آن را بداند. اگر شخصی بخواهد خوب بخواند باید حتماً به ردیف تسلط کامل داشته باشد تا بتواند از گوشه های ظریف و باحال که در موسیقی ایرانی فراوان یافت می شود استفاده نماید و شعر را در قالب آن ریخته، با تحریرهای متنوع و به جا تحویل شنونده دهد. اینجا دیگر مسئله بستگی به ذوق خواننده دارد که شعر و تحریر را به چه شکل به هم آمیزد.

علی اکبر گلپایگانی خواننده محبوب و مشهور برنامه گلها ده ماه است که همکاری خود را با رادیو آغاز کرده و منحصراً در برنامه گلها آواز می خواند. هنرمندی است متواضع و مودب که از شب زنده داری های بی حساب و آزار دهنده تا آنجا که بتواند اجتناب میکند. به هنر خود فوق العاده علاقه مند است و کوشش می کند از تظاهراتی که جنبه ابتذال دارد دوری گزیند. همیشه معتقد بوده و هست که هنرمند در هر حال و در هر سن و سال به معلومات خود بیافزاید و در پی فرا گرفتن اطلاعاتی باشد که راه وصول به مطلوب و کمال را بر وی کوتاه تر سازد.

گلهای رنگارنگ 246ب (آواز استاد گلپا - آهنگ و اشعاری از عارف قزوینی)

avayegolpa — Fri, 21 Aug 2009 20:39:18 GMT

گم شدم در خود چنان کز خویش ناپیدا شدم

شبنمی بودم ز دریا غرقه در دریا شدم

چون دل عطار بیـــرون دیدم از هــر دو جهان

من ز تاثیر دل او بی دل و شیــدا شدم

با کلامی موزون و زیبا که اثر دل خروشان عاشق دل سوخته ای چون شیخ عطار است، آغاز سخن می کنم و با پستی دیگر در خدمت دوستان صاحب دل خواهم بود. در این پست یکی از زیباترین برنامه های گلهای رنگارنگ را تقدیم همه هنردوستان و شیفتگان موسیقی فاخر ایرانی می کنم.

گلهای رنگارنگ 246ب

نوازندگان ارکستر گلها، آهنگ دشتی "از خون جوانان وطن" اثر عارف قزوینی را به صورت بی کلام می نوازند و روشنک گوینده برنامه، اشعار زیر را از عارف قرائت می کند:

به رغم چشم بی پا من از شراب شدم

خدا خــراب کند خانه ات ، خـــراب شدم

مرا در آتش هجــــران گداختــی یک عمر

چه شد که این همه مستوجب عذاب شدم

پس از اتمام آهنگ، روشنک، ابیات دیگری از عارف را قرائت می کند.

فتادم از نظر آن لحظه ای که دور شدم

خوشم به گریه که از دست هجر کور شدم

گهی به میکده و گاه در خراباتم

هزار شکر که با اهل درد جور شدم

سپس استاد اکبر گلپایگانی به همراهی ویولن مرحوم استاد پرویز یاحقی غزل زیر که از عارف است را در مایه دشتی می خواند.

غزل آواز

محیط گریه و اندوه و غصه و محنم

کسی که یک نفس آسودگی ندید منم

چو شمع آب شدم بس که سوختم فریاد

که دیگران ننشستند پای سوختنم

به چشم من همه گلهای گلستان چون خار

خلد ، اگر به تماشای گل نظر فکنم

بگو به یار که اندر پی هلاکت من

دگر مکوش که خود در هلاک خویشتنم

پس از اتمام ساز و آواز روشنک ابیات پایانی برنامه را که همچون اشعار قبلی از عارف می باشند را قرائت می کند.

ز طفلی آنچه به من یاد داد استادم

به غیر عشق برفت آنچه بود از یادم

بکند سیل غم عشــق بیخ و بنیادم

به باد رفت ز بیداد هجر بنیادم

پایان بخش برنامه اجرای تصنیف "از خون جوانان وطن" با صدای بانو الهه و همکاری ارکستر گلها می باشد.

تصنیف آواز بهاری (از خون جوانان وطن)

هنگام می و فصل گل و گشت (جانم گشت ، خدا گشت) چمن شد

دربار بهاری تهی از زاغ و (جانم زاغ و خدا زاغ و) زغن شد

از ابر کرم خطه ری رشک ختن شد

دل تنگ چو مرغ (جانم مرغ) قفس بهر وطن شد

چه کج رفتاری ای چرخ ، چه بد کرداری ای چرخ

سر کین داری ای چرخ ، نه دین داری نه آیین داری ای چرخ

از خون جوانان وطن لاله (جانم لاله ، خدا لاله) دمیده

وز ماتم سرو قدشان سرو (جانم سرو ، خدا سرو) خمیده

در سایه گل ، بلبل از این غصه خزیده

گل نیز چو من در غم (چو من در غمشان) جامه دریده

چه کج رفتاری ای چرخ ، چه بد کرداری ای چرخ

سر کین داری ای چرخ ، نه دین داری نه آیین داری ای چرخ

-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-

گلهای رنگارنگ 246ب (دشتی)

خوانندگان : استاد اکبر گلپایگانی (آواز) ، بانو الهه (تصنیف)

نوازندگان : استاد پرویز یاحقی (ویولن) ، تنبک: ؟

آهنگساز و ترانه سرا : استاد عارف قزوینی

تنظیم و هارمونی آهنگ : استاد روح الله خالقی

اشعار متن برنامه و غزل آواز : عارف قزوینی

گوینده : روشنک

دانلود گلهای رنگارنگ 246ب

-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-

بسیاری از دوستان در مورد حال استاد گلپا سوال کرده بودند. خوشبختانه حال استاد گلپا رو به بهبودی و سلامت است و ایشان در حال حاضر در حال استراحت هستند و بسیار خوشحالیم که استاد بعد از آن حادثه و بیماری، اکنون در سلامت هستند و خداوند منان را نیز از این بابت شکر می گوییم.

عارف قزوینی در یک نگاه کلی - قسمت اول

avayegolpa — Tue, 21 Jul 2009 15:06:18 GMT

مقدمه

شادروان ابوالقاسم عارف در شهرستان قزوین متولد شد و دیری نپایید که استعداد سرشار و به خصوص لطف صدای او، وی را به مجامع مختلف اعیان و اشراف وقت کشانید. عارف چون سری پرشور و طبعی آزاده داشت به کمک صدای دلنشین خود محبوبیت و معروفیت بسیار یافت و چون ارزش هنر خود را درک کرده بود، هیچ گاه آن را وسیله ارتزاق قرار نداد و تا پایان عمر آزاده و تهی دست باقی ماند. عارف در موسیقی پیشرفت سریعی داشت چنانکه اولین تصنیف خود را در سن 18 سالگی ساخت. عارف اولین کسی است که شعر و موسیقی را به صورت تصنیف با مضامین بکر اجتماعی توام ساخت و با این ابتکار که از نظر روح حساس و محدودیت های محیط و اجتماع بسیار شایان توجه و قابل اهمیت بود به انعکاس افکار خویش پرداخت و بدین ترتیب طبع سرکش و دمکرات خود را در هدایت جامعه و آشنا ساختن مردم به حقوق اجتماعی به کار واداشت.

عارف سفری هم به بغداد و استانبول رفت که بعد از دیدن دارلالحان ترک، تصمیم گرفت به محض بازگشت به ایران با استفاده از مشاهدات خود آموزشگاهی جهت تعلیم موسیقی در ایران به وجود آورد. اما از آنجا که چنین کاری با وضع محیط و موقعیت بخصوص عارف مطابقت نداشت در اجرای این تصمیم توفیقی حاصل نکرد. اما همیشه رایج نبودن نت و عدم اطلاع موسیقی دانان ایرانی را به اصول علمی موسیقی، بزرگترین مصیبت برای موسیقی ایران می دانست.

پس از آن که ندای مشروطه خواهی از هر سو بلند شد، عارف که خود ستم ها دیده بود و روحی آزاده داشت، به آزادی خواهان پیوست. او بیشتر از هر کس در تنویر افکار و روشن نمودن اذعان توده مردم، در زمان مشروطیت و آزادی خواهی ملت ایران اثر گذاشت. اشعار ملی، میهنی او در راه انقلاب مشروطه باعث گردید تا ایرانیان از او با نام شاعر ملی یاد کنند. تصانیف موثر عارف و اجراهای آن ها توسط خودش در همین راستا نیز باعث شد او را حنجره انقلاب مشروطه قلمداد کنند. عارف در سالهای آخر عمر در تنهایی و غم و اندوه در همدان گوشه عزلت گزید و در همانجا بدرود حیات گفت. قبر وی در صحن آرامگاه بوعلی سینا است و سنگ مرمری بر سر مزار او نصب کرده اند و این بیت بر آن منقوش است:

عمرم گهی به هجر و گهی در سفر گذشت

تاریخ زندگی همه در دردسر گذشت

سالشمار زندگی مرحوم عارف قزوینی

1259-70- تولد در شهر قزوین - آغاز تحصیلات مکتب خانه ای؛ فراگیری خواندن و نوشتن فارسی، مقدمات عربی و صرف و نحو - تعلیم خط نزد سه تن از اساتید فن در قزوین

1271- تعلیم موسیقی و آواز نزد حاج سید صادق خرازی (به مدت 2 سال)

1272- مشق روضه خوانی به خواست پدر نزد میرزا حسین واعظ

1275- پامنبری و نوحه خوانی در مجالس؛ اغلب مرثیه هایش را خود می سازد. - رسماً معمم می شود و علیرغم وجود دو برادر بزرگتر، پدرش او را وصی خود می کند.

1276- مرگ پدر؛ قطع رابطه با خانواده - برخورد با اولین عشق زندگی (خواستگاری و مخالفت خانواده دختر) - عقد پنهانی؛ خشم خانواده دختر، فرار از قزوین و جدایی از معشوقه (اواخر زمستان)

1277- اقامت در رشت؛ دوستی با درویشی به نام رفعت علیشاه و ساختن یکی دو شعر مشترک - اولین تصنیف زندگی خود را در رشت به عشق دختری ارمنی زاده می سازد. (تصنیف دیدم صنمی سرو قدی ... )

1278- عزیمت به تهران به طور اتفاقی (اواخر بهار) - زندگی اش در محافل شبانه دوستان می گذرد؛ چند روز پس از ورود به تهران در میهمانی منزل صدرالممالک مورد توجه شاهزاده موثق الدوله قرار می گیرد و مجبور می شود به خدمت او درآید.

1279- اتابک اعظم شبی او را به بزم ملوکانه مظفرالدین شاه می برد و صدای او را ضبط می کند. (با توجه به اینکه عارف بعدها حاضر نشد صدایش را ضبط کنند، صفحه ای از او باقی نمانده است. بسیاری از محققان بر این باورند که سندی از صدای ضبط شده عارف وجود ندارد اما دکتر باستانی پاریزی معتقد است صدای ضبط شده از آواز عارف به همراهی پیانو مظفرالدین شاه بر روی استوانه های مومی فونوگراف موجود است و این استوانه نزد کلکسیونر ناشناسی در انگلستان موجود است. - مظفرالدین شاه که آواز او را پسندیده دستور می دهد او را به عنوان "فراش خلوت" در دربار استخدام کنند، اما عارف به هر حیله از پذیرش این شغل (به قول خودش ننگین) سر باز می زند.

1280- آشنایی با سید باقر بانکی (از آزادی خواهان) و آغاز یک دوستی عمیق - به وسیله سید باقر خان با اغلب مشروطه خواهان آشنا شده و با محافل آنان مراوده دارد.

1281- با وجود شهرت روز افزون، به هیچ وجه هنرش را وسیله ارتزاق قرار نداده و با درآمدی اندک در کمال قناعت و مناعت طبع گذران می کند.

1282- آشنایی با حیدر خان عمو اوغلی، در منزل سید باقر خان، که به یک دوستی پایدار و عمیق می انجامد.

1283- آشنایی با تاج السلطنه (از دختران ناصرالدین شاه) در یک مهمانی، که بعدها به یک رابطه عاشقانه می انجامد؛ آشنایی در همان مجالس با نظام السلطان (از رجال درباری) - ملاقات با درویش خان در مهمانی نظام السلطان در گلندوک؛ عارف در این مهمانی به همراهی تار درویش خان آواز می خواند و شوری در مجلس می افکند. در همین شب عشقی بین او و دختری از میهمانان پا می گیرد. (اواسط اردیبهشت ماه)

1284- آغاز جنبش مشروطه در زمستان این سال (زمستان 1284)

1285- صدور فرمان مشروطیت (14 مرداد ماه 1285)

1286- غزل "شکنج طره" را برای معشوقه جدیدش، تاج السلطنه می سازد. - درگیری بین شاه جدید (محمد علی شاه) و مشروطه خواهان و افزایش تدریجی آن؛ بروز شورش ها و ناآرامی ها در تبریز و تهران.

1287- آغاز استبداد صغیر؛ اعلام حکومت نظامی؛ بستن مجلس و برچیدن انجمن های ایالتی و ولایتی؛ کشتار و قلع و قمع آزادی خواهان؛ تعطیلی مطبوعات و دستگیری و قتل روزنامه نگاران

1288- عارف در این اوان اشعار سیاسی می سراید و امکان انتشار وسیع آنها ممکن نیست و فقط در محافل خصوصی و پنهانی آزادیخواهان خوانده می شود. - دو غزل سیاسی - میهنی "پیام آزادی" و "زنده باد" و اولین تصنیف سیاسی خود "مژّده ای دل که جانان آمد" را به مناسبت پیروزی آزادیخواهان می سازد. - اولین کنسرت سیاسی خود را به نفع حریق زدگان بازار در منزل ظهیرالدوله برگزار می کند. (28 مرداد ماه) - آغاز آشنایی با افتخارالسلطنه، دختر دیگر ناصرالدین شاه و سرودن و ساختن تصنیف عاشقانه "افتخار همه آفاقی و منظور منی" در دستگاه سه گاه برای او در سفر رشت و طوالش - تاسیس حزب دموکرات ایران در تهران، به کوشش حیدرخان عمو اوغلی (آبان - آذر ماه)

1289- تصنیف "تو ای تاج، تاج سر خسروانی" را برای تاج السلطنه می سازد. - غزل "مرگ دوست" را به مناسبت خودکشی دوست خود، مرتضی خان بهشتی قزوینی می سراید. - آشنایی با قدرت السلطنه دختر دیگر ناصرالدین شاه

1290- تصنیف "دل هوس سبزه و صحرا ندارد" را برای تشجیع آزادیخواهان به ایستادگی می سازد. - در تصنیفی برای قدرت السلطنه با عنوان "نه قدرت که با وی نشینم" به شکست محمد علی میرزا از نیروهای دولت مشروطه اشاره می کند. - آشنایی با اختر السلطنه یکی دیگر از دختران ناصرالدین شاه - تصنیف "ننگ آن خانه که مهمان ز سر خوان برود" را به حمایت از شوستر می سازد. (14 آذرماه)، در کنسرت پرهیجانی در تئاتر باقراوف تهران آن را می خواند و اغلب تماشاچیان به گریه می افتند. (در این کنسرت این هنرمندان با عارف همکاری داشته اند: محمود خان مفخم الممالک، حسین خان اسماعیل زاده، حاجی خان ضرب گیر، رضا محجوبی (12 ساله) ، مرتضی محجوبی (10 ساله)) - پس از کشته شدن عده ای از آزادیخواهان تصنیف معروف "آواز بهاری" (از خون جوانان وطن لاله دمیده) را به یاد این شهدای راه آزادی می سازد.

1291- تصنیف شدید اللحن "گریه را به مستی بهانه کردم" را در انتقاد از ناصر الملک و دیکتاتوری او می سازد.

1292- ناصرالملک دستور دستگیری او (عارف) را می دهد، ولی او که قبلاً مطلع شده به اصفهان می گریزد و بعد از مدتی به تهران باز می گردد. - در نمایش خیریه ای برای تاسیس مدرسه احمدیه در پارک ظل السلطان غزل "بیداری دشمن - غفلت دوست" را می خواند و در آن اشاره ای انتقادی به سپهدار (نخست وزیر وقت) دارد؛ در بازگشت از کنسرت توسط گماشتگان سپهدار مضروب شده، مدتی بستری می شود.

1293- آغاز دوستی با ملک الشعراء بهار که از نمایندگان فعال حزب دموکرات در مجلس است. - آغاز جنگ جهانی اول

1294- رنجش از بهار بر سر ساختن شعری مشترک برای تصنیفی که به خواست شاه و اصرار درباریان قرار بوده است برای جشن سالگرد تاج گذاری آماده کند. - در کنسرت پرشوری در تئاتر باقراوف، غزل سیاسی "لباس مرگ" را می خواند و چند روز بعد به قصد پیوستن به مهاجرین روانه کرمانشاه می شود. - تشکیل حکومت موقت ملی جدید در کرمانشاه به ریاست نظام السلطنه مافی - پس از خودکشی دوست و همسفرش، عبدالرحیم خان در قصر شیرین، روح حساس او (عارف) این فاجعه را تاب نیاورده و شدیداً بیمار می شود و چند روز بعد نظام السلطنه او را جهت معالجه به بغداد می فرستد. (اسفندماه)

1295- عارف گرفتار افسردگی شدید روحی است؛ حیدرخان در بغداد مراقبت از او را به عهده گرفته است و سعی می کند با استفاده از نفوذ کلام خود و اعمال شیوه های روانشناسی مدرن، مجدداً میل به آواز خواندن، زندگی و مبارزه را در او بیدار کند. برای تقویت احساسات میهن پرستانه اش، حیدرخان چند بار او را به تماشای ایوان مدائن برده، مجد و عظمت گذشته ایران را به وی یادآوری می کند؛ شعر "دیدار طاق کسری" یادگار یکی از این دیدارهاست. - بهبود بیماری و مراجعت از بغداد؛ در کرمانشاه، به دلیل مضیقه شدید مالی مجبور می شود علیرغم میل باطنی مانند سایر مهاجرین از کمک های مالی متحدین استفاده کند. - افسردگی روحی اش ادامه دارد؛ زود رنج تر و حساس تر شده و از حکومت موقت ملی و مهاجرین شدیداً سرخورده است. - آشنایی با ماژور محمد تقی خان پسیان که احتمالاً به همراه نیروهای متحدین به کرمانشاه آمده بود.

1296- عزیمت به استانبول در معیت نظام السلطنه - آشنایی با میرزاده عشقی در استانبول - آشنایی با رضا زاده شفق دانشجوی جوانی که شدیداً به او ارادت می ورزد؛ این آشنایی به دوستی عمیقی منجر شده و تا پایان عمر ادامه می یابد. - عارف به شدت در مضیقه مالی است و با عسرت زندگی می کند. - تصنیف "اتحاد اسلام" را تحت تاثیر تبلیغات ترک ها که داعیه رهبری جهان اسلام را دارند می سازد. - قصیده شدید اللحنی با مطلع "ز من بگو به سلیمان نظیف تیره ضمیر" را در پاسخ به مقالات هتاکانه یکی از پان تورکیست ها می سازد.

1297- اشغال تبریز توسط نظامیان عثمانی در اجرای نقشه اتحاد ترک در لوای اتحاد اسلام. عارف تصنیف معروف "شاهناز" را در همین ارتباط ساخته و به اشغالگران ترک می تازد. - دور از وطن و از سر دلتنگی غزل پرشور "یاد وطن" را در استانبول می سازد.

1298- بازگشت به ایران از مسیر قفقاز - آشنایی با علی بیرنگ در رشت که در آینده به دوستی عمیقی می انجامد. - به یادگار مراجعه مهاجرین، غزل "کوی میکده" را می سراید. - اولین کنسرت خود را پس از پایان مهاجرت در تئاتر باقراوف تهران اجرا می کند؛ در این کنسرت غزل های "یاد وطن" ، "خوش آن زمان" ، "ناله مرغ" را می خواند. بلافاصله پس از اجرای کنسرت به اصفهان عزیمت می کند. - بین راه تهران به اصفهان (در مورچه خورت) تصنیف "رحم ای خدای دادگر" را می سازد. مدتی در اصفهان اقامت می کند و آزادیخواهان این شهر مقدمش را گرامی می دارند. - غزل "سپاه عشق" را احتمالاً در همین سفر سروده است؛ شعری که بعدها پس از اجرا در کنسرتی در مشهد، موجب رنجش شدید ایرج میرزا از او و ساختن "عارف نامه" شد.

1299- پایان اقامت در اصفهان و عزیمت به اراک - تصنیف "آذربایجان" را در پاسخ به وثوق الدوله، که آذربایجان را عضو فلج ایران خوانده بود، می سازد. (اردیبهشت ماه) - سفری از اراک به قزوین طبق معمول همه ساله انجام می دهد. - به کوشش رضا زاده شفق مقداری از اشعار پراکنده اش جمع آوری می شود.

1300- مراجعت از اراک به تهران - انتشار روزنامه آزادیخواه "قرن بیستم" به مدیریت میرزاده عشقی - عزیمت به مشهد در جهت پیوستن به نهضت خراسان و حضور در کنار کلنل پسیان و اقامت در باغ خونی (منزل کلنل پسیان) - چند روز پس از ورود به باغ ملی مشهد با ایرج میرزا برخورد سردی می کند، که او را سخت می رنجاند. - به دستور کلنل و برای تامین هزینه ساخت آرامگاه فردوسی، کنسرتی در باغ ملی مشهد برگزار می کند که در آن غزل "سپاه عشق" و تصنیف "رحم ای خدای دادگر" را می خواند؛ لحن تند این اشعار در حمله به قاجاریه تمام شاهزادگان حاضر در جلسه، از جمله ایرج میرزا را نارحت می کند. ایرج از جلسه خارج می شود و همان شب شروع به ساختن "عارفنامه" می کند. فردای آن روز مقداری از "عارفنامه" تکثیر شده و در شهر توزیع می گردد؛ این اشعار، عارف را شدیداً ناراحت می کند، ناراحتی که تا پایان عمر فراموش نمی شود. (مرداد - شهریور ماه) - سرودی برای "مارش" ژاندارم های کلنل می سازد. - برای دیدار با دوست خود (سلطان محمد خان کاظمی - از افسران قیام) به قوچان می رود. - کشته شدن حیدر خان عمو اوغلی (از دوستان نزدیک عارف) در گیلان - کشته شدن کلنل در جبهه جنگ (پس از مرگ با قساوت سر او را از قفا می برند.) - بازگشت عارف از سفر قوچان به مشهد و شنیدن خبر شهادت کلنل. عارف از شدت تاثر در آستانه جنون است؛ امیدهای او در باره نجات و پیشرفت ایران همه در وجود کلنل متبلور شده بود که با این فاجعه یکباره نقش بر آب می شود. - در مراسم تشییع جنازه کلنل، که از سوی مردم مشهد برگزار می شد، گریبان چاک و بر سر زنان از صاحبان اصلی عزاست؛ رباعی معروف او " این سر که نشان سرپرستی" را بر پارچه ای سفیدی نوشته، چون هاله ای بر گرداگرد سر بریده الصاق کرده اند؛ جنازه را با تشریفات کامل نظامی به آرامگاه نادرشاه برده و در آنجا دفن کردند. بعد از پایان مراسم عارف امید باخته و غمگین به خانه رفته و در به روی همه می بندد؛ چند صباحی در مشهد می ماند و سپس از این شهر خارج می شود. از این به بعد دوران ناآرامی و در به دری او آغاز می شود؛ سرگشته، بی قرار، زودرنج و عصبی است و هیچ کجا بیش از مدت کوتاهی آرام نمی گیرد. خود عارف در این باره می گوید: کسم به شهر نبیند، شدم بیابان گرد / ز غصه کلنل و مرگ خیابانی - با وجود بر سر کار بودن دولت قوام و آنچه بین آن ها گذشته، بودنش در تهران متعسر است؛ بنابراین پس از خروج از مشهد ظاهراً چندی در شهرهای مسیر راه می ماند. - ورود مخفیانه به تهران (ظاهراً در منزل علی بیرنگ اقامت می کند). - در دوران اختفاء غزل "سر و همسر" را در رثاء کلنل می سازد. - استعفای دولت قوام السلطنه و تشکیل دولت مشیرالدوله - در سوگ کلنل، کنسرت پر شوری با ارکستر شکر الله خان قهرمانی در تئاتر باقراوف تهران اجرا می کند و در آن غزل های "قحط الرجال" و "خونخواهی" و تصنیف معروف "گریه کن" در مایه دشتی را می خواند. (اسفند ماه)

1301- به دلیل کناره گیری مشیرالدوله از نخست وزیری وقت (علیرغم تمایل مجلس و به دلیل اختلاف با سردار سپه) مجدداً شایعه صدارت قوام السلطنه قوت می گیرد و عارف دعوت یکی از خوانین کرد (حشمت الملک) را پذیرفته و به همراه او عازم کردستان می شود. - عزیمت به همدان؛ روز بعد به دره مراد بیک رفته و در آنجا گرفتار مالاریای سختی می شود که حدود دو هفته بستری اش می کنند. در دوران بیماری بین او و طبیب معالجش (بدیع الحکماء همدانی) دوستی عمیقی ایجاد می شود که تا پایان عمر شاعر ادامه می یابد. - عزیمت مجدد به کردستان پس از بهبود بیماری؛ ورود به سرابقحط از دهات کردستان؛ تنها و دور از آبادی در یک چادر منزل می کند. - علیرغم روابط نزدیک ملک الشعراء بهار با قوام السلطنه، روابط دو شاعر مجدداً بهبود یافته و با یکدیگر مکاتبه می کنند. - از سرابقحط به سنندج و از آنجا به کان شفا (یکی از ییلاقات اطراف) می رود و همچنان مردم گریز و تنها حدود یک ماه در یک چادر قلندری زندگی می کند. - تصنیف معروف "ای دست حق پشت و پناهت بازا" را در طرفداری از سید ضیاء می سازد. - بعد از مراجعت به سنندج، غزل "گریه" را در رثای کلنل پسیان ساخته و به تهران می فرستد و ماه بعد در روزنامه چاپ می شود. - نوشتن شرح حال خود را برای چاپ در مقدمه دیوانش آغاز می کند.

1302- غزل "صدای ناله مظلوم" را درباره انتخابات می سازد. - برگزاری کنسرتی در تئاتر باقراوف که در آن غزلی با مطلع "برای این که مگر از تو دل نشان گیرد" و تصنیف "ای دست حق ..." را به طرفداری از سید ضیاء می خواند. (20 فروردین ماه) - نوشتن شرح حال خود را به پایان رسانیده و همراه با شرح کوتاهی برای هر یک از اشعارش، برای چاپ به برلین می فرستد. - احتمالاً کنسرت دیگری نیز (به بهانه چاپ دیوانش در برلین) در گراند هتل تهران برگزار کرده و در آن غزل های "صدای ناله مظلوم" و "دزد انتخاب مکن" را اجرا می کند. - روابطش مجدداً با بهار تیره می شود؛ به دنبال انتشار تصنیف "دست حق" توسط عارف، تصنیف دیگری در پاسخ به آن در روزنامه "قانون" منتشر می شود که آن را به ملک الشعراء بهار نسبت می دهند. مطلع آن تصنیف چنین است: ای اجنبی پشت و پناهت بازا / بدخواه ایران خیرخواهت بازا / عارف، به قربان نگاهت بازا / لعنت به کابینه سیاهت بازا / ای یار عارف غمخوار عارف اشعار عارف / آورده ملت را برون از اشتباهت بازا ... . - امیدهای خود را در زمینه پیشرفت کشور در وجود رضاخان سردار سپه، متجلی می بیند و بر خلاف بهار در جبهه طرفداران او قرار دارد و با روزنامه ناهید (از روزنامه های طرفدار رضاخان) همکاری فعالانه دارد. - تصنیف مارش خون را در همین ایام می سازد. - غزل "جمهوری" و تصنیف "مارش جمهوری" را در حمایت از سردار سپه (رضاخان) و جمهوریت و مخالفت با شاه قاجار ساخته و همراه با تصنیف های "مارش خون" و "رحم ای خدای دادگر" در کنسرت جمهوری طی دو شب متوالی در گراند هتل اجرا می کند. (23 و 24 اسفند ماه)

1303- با ساختن تصنیف طنز آمیز و سیاسی "ژیان هاف هافوشو ..." که سریعاً بر سر زبان ها می افتد، شدیداً به گروه اقلیت مجلس و مخالفان جمهوری می تازد. مطلع تصنیف عارف چنین است: ژیان هاف هافاشو هاف کن ببینم / برایش سینه را صاف کن ببینم. باز بهار در تصنیف دیگری به او پاسخ می دهد و طبعاً اختلاف تشدید می شود. مطلع تصنیف بهار چنین است: عارف هوچی شدی، هو کن ببینم / چو فیدل باز عو عو کن ببینم / به دور سفره چرب فلانی / به سان گربه مو مو کن ببینم ... . - ترور میرزاده عشقی مدیر روزنامه "قرن بیستم" به دست عوامل سردار سپه و اولین خطر جدی به مخالفان دیکتاتوری - سفر به آذربایجان و اقامت در منزل علی بیرنگ در تبریز؛ پس از شکست نهضت به اصطلاح جمهوری خواهی در تهران، اکنون به پا گرفتن نهضتی مشابه در آذربایجان امید بسته است. - عارف هنوز با ساده دلی به رضاخان اعتقاد دارد و در اشعارش از او ستایش می کند. - برگزاری سه کنسرت با شکوه (و در واقع آخرین نمایش عمومی زندگی هنری) در تبریز؛ در این کنسرت ها لبه تیز حمله اش متوجه فرقه "ترک اجاقی" ترکیه و "پان تورکیست" هاست. از جمله غزل های "درویش بیابانی" ، "ستایش تبریز" ، "عشق آذربایجان" ، "داد حسنت به تو ..." و تصنیف های "شهناز" ، "ظلم خزان" ، "آذربایجان" و "رحم ای خدای دادگر" را اجرا می کند و با استقبال پرشور مردم آذربایجان روبرو می شود. (27 و 28 و 30 اسفند ماه)

1304- پایان چاپ اول دیوان شعر او در برلین به کوشش سیف آزاد و رضا زاده شفق و ارسال آن ها به تهران، که در گمرگ توقیف می شود. - مراجعت از تبریز به تهران - عارف ظاهراً متوجه اشتباه خود نسبت به رضاخان شده است، زیرا دیگر در اشعار و نوشته هایش هیچ ستایشی از رضاخان وجود ندارد. - بسیار بدبین، مایوس و مردم گریز شده است و دور از همه در باغی متعلق به سپهدار در قریه "زرگنده" شمیران اقامت دارد. - مطلع می شود که ظاهراً نیاکانش تا دو نسل قبل از وی، زرتشتی بوده و آداب و سنت هایی مخصوص به خود داشته اند؛ بنابراین تصمیم می گیرد درباره آن ها تحقیق کند و بدین منظور با میرزا یحیی واعظ قزوینی (مدیر روزنامه نصیحت قزوین) برای سفری به رودبار، در تابستان سال آینده قرار می گذارد. - ناکامیابی ها و سرخوردگی از سیاست او را شدیداً افسرده و منزوی کرده است؛ تنها مونس او دو سگ و تنها پرستار و دمسازش، کلفتی آذربایجانی از اهالی میانه به نام "جیران" است. که عارف بعدها با او ازدواج می کند. - اعلام انقراض سلطنت قاجار توسط مجلس موسسان فرمایشی و انتخاب رضاخان سردار سپه به سلطنت. (21 آذر ماه)

1305- رژیم جدید (رضا شاه) از او انتظار همکاری دارد اما شاعر ملی تن در نمی دهد و دیگر به جریانات سیاسی علاقه ای ندارد و دم فرو بسته است. - برای دوری از تهران و سیاست به یک تبعید اختیاری تن در داده و دعوت دوستی را برای سفر به بروجرد می پذیرد. در روستای "گل زرد" بروجرد مستقر شده و تصمیم می گیرد شرح احوال دوره آزادیخواهی خود را نوشته و نیز در باره نیاکانش تحقیق کند. - ضمن تحقیق، کتاب "شهریاران گمنام" کسروی را خوانده و به او ارادت یافته و از طریق مکاتبه با یکدیگر دوستی را آغاز می کنند. - در زمستان، یکی از سگ های او را مسموم می کنند و بعد شایع می شود که نعش سگ را مخفیانه در امامزاده دهکرد دفن کرده است؛ مردم برمی آشوبند و قصد کشتن او را می کنند. یکی از دوستانش مدت دو ماه او را در قلعه ای پناه داده و مسلحانه از وی حمایت می کند و بالاخره شاعر مجبور می شود با حال ضعف و بیماری از بروجرد به اراک بگریزد. در اراک هم تا مدتی او را راحت نمی گذارند و مرتباً به تهران تلگراف کرده و خواستار اخراج او از منطقه می شوند. اما ظاهراً بعد از مدتی موضوع فراموش شده و به بروجرد مراجعت می کند.

1306- بروز ناراحتی در حنجره (احتمالاً سرطان)، اشکال در خواندن آواز و به تدریج خاموشی، تکمیل افسرگی - بیماری های دیگری هم به سراغش آمده و روز به روز ضعیف تر می شود؛ به سابقه دوستی با بدیع الحکماء تصمیم می گیرد به همدان برود.

1307- عزیمت از بروجرد به همدان - به توصیه و اصرار دکتر بدیع الحکماء در همدان ماندنی شده و در یک قلعه کوچک روستایی در دره مرادبیک (قلعه کاظم خان سلطان) زندگی می کند. - با فقر و بیماری دست به گریبان است؛ زندگی اش در دو اطاق اجاره ای می گذرد که اثاثیه مختصر آن را دوستان معدودش به او عاریه داده اند.

1308- غفاری پیشکار مالیه همدان که از دوستان و ارادتمندان اوست، وضع او را به تیمورتاش گزارش می دهد و به دستور وزیر دربار، مستمری دولتی مختصری برایش تعیین می شود؛ از ناچاری می پذیرد اما از این بابت سخت سرافکنده و ناراحت است. - در کمال قناعت و مناعت طبع زندگی کرده و به هیچ وجه از کسی کمکی نمی پذیرد؛ فقط گاهی بعضی دوستان همدانی یا آذربایجانی اش موفق می شوند به نحوی به او کمک کنند. به عنوان مثال یک بار حشمت الملک، قباله ملکی را به عنوان صله اشعار میهنی برایش می فرستد، با پرخاش رد می کند و یا یک بار دیگر بدون باز کردن پاکت حواله پستی مخبرالسلطنه هدایت، نخست وزیر وقت، بر روی آن می نویسد: من از کشنده خیابانی پول نمی خواهم. در صورتی که هر دو بار شدیداً از نظر مادی محتاج و مستاصل بوده است. - عارف تنگدست، تنها و بیمار به روزهای اوج شهرت و محبوبیت خود فکر می کند و از فراموشی مردم سخت رنجیده خاطر است. - اعتقادات و گرایش های مذهبی اش شدت یافته است؛ حس می کند به زندگی پرتلاطم خود نزدیک شده است. زندگی که از آن به تلخی یاد می کند و شاید می توانسته است مفیدتر بگذرد. - باب مکاتباتی را با زرتشتیان هند باز کرده و تحقیقات خود را درباره نیاکان زرتشتی اش (مراغه ای های رودبار قزوین) برای "سردینشاه پارسی" به هند می فرستد و از سوی آنها به این کشور دعوت می شود که این دعوت را رد می کند. - در اشعار خود گاه رضا شاه را به باد انتقاد می گیرد، اشعاری که در اوج اختناق و سانسور رضا شاهی به طور شفاهی و سینه به سینه نقل و منتشر می شود؛ ظاهراً از سوی بعضی به اصطلاح خیرخواهان به او توصیه می شود مدیحه ای برای شاه قدر قدرت بسراید که زیر بار نمی رود.

1309- ظاهراً در همین روزها، در یکی از خیابان های همدان با موکب ملوکانه روبرو می شود و بی اعتنا و بدون ادای احترام می گذرد؛ همین امر و سایر گزارش ها موجب خشم رضا شاه شده و فرمان حمله به او را صادر می کند. - دشتی، سلسله مقالاتی در روزنامه "شفق سرخ" با امضاء مستعار "بازیگوش" به چاپ می رساند و عارف را به باد حمله و انتقاد می گیرد و این برای روح حساس این شاعر منزوی و رنجیده خاطر، آخرین تیر خلاص است. - رضا شاه با اشاره به تصنیف "شوستر" به شیخ الملک اورنگ می گوید: این (عارف) چه شاعر ملی است که اجنبی ها را مدح می کند؟ نویسنده این مقاله نیز دکتر لطفعلی صورتگر بوده که در آن هنگام در لندن دانشجوی جوانی بوده است. عارف ابتدا تصور می کند مقالات منتشر شده نوشته ملک الشعراء بهار است و هجو نامه ای بر علیه او می سراید؛ کسروی هم به علت اختلاف دیرینه با بهار، به آتش این اختلاف دامن می زند، اما دوستان مشترک، او را از اشتباه بیرون آورده و از انتشار هجو نامه جلوگیری می کنند و بهار نیز سیاستمدارانه و با مدارا سعی می کند کدورت های گذشته را از بین ببرد که ظاهراً در این کار موفق می شود. - در سفری که کسروی به همدان می کند از نزدیک با یکدیگر آشنا می شوند.

1310- بعضی از دوستان و آشنایان تهرانی سعی دارند او را به تهران ببرند اما امتناع می کند. - در پاسخ نامه محمدرضا هزار که او را به تمجید از رضا شاه تشویق می کند، مطالبی می نویسد ولی تاکید می کند تا زنده است برای این که حمل به تملق گویی نشود نامه را انتشار ندهد. (احتمالاً با علم به این که نامه ها همه توسط شهربانی وقت سانسور می شود، با رندی هم تعریف کرده که به گوش شاه برسد و این چند صباح باقی مانده عمر، راحتش بگذارند و هم هیچ چیزی که وجهه ملی اش را به خطر بیاندازد ننوشته است. (متن هر دو نامه در دیوان عارف موجود است). از سوی دیگر هیچ بعید نیست این نامه ساختگی باشد و محمدرضا هزار را شهربانی رضا شاه مجبور به انتشار آن کرده باشد تا از آن بهره برداری تبلیغاتی کند، زیرا اصل نامه را به خط عارف کسی ندیده و هزار می نویسد که اصل آن نزد عادل خلعتبری و سوادش نزد اوست (چرا؟ معلوم نیست!) و به علاوه از نامه هزار هم که عارف این پاسخ را به آن داده نیز بوی اجبار و ماموریت می آید.

1311- در انزوای خاموشش همچنان مغرور و خودستاست؛ به ایرانی بودن سخت افتخار می کند و به وطن خود دیوانه وار عشق می ورزد. - حس می کند در موضع گیری های سیاسی اش اشتباه کرده و از آن پشیمان است؛ با این همه هنوز هم از همکاری با کلنل پسیان و نهضت خراسان با سربلندی یاد می کند.

1312- سرانجام روزی در 54 سالگی (ساعت 12 روز دوم بهمن ماه 1312 در همدان)، پس از ده روز بیماری سخت، به کمک جیران خود را به کنار پنجره کشیده و برای آخرین بار آسمان و آفتاب میهنش را عاشقانه تماشا می کند و به بستر بیماری برگشته و مرگ را در آغوش می کشد، در حالی که زیر لب این شعر خود را زمزمه می کند: ستایش مر آن ایزد تابناک / که پاک آمدم پاک رفتم به خاک. (بیتی از اشعار مفقود شده ای است که ظاهراً در اواخر عمر در همدان و به سبک شاهنامه فردوسی سروده است). - دوستانش جسد او را در صحن آرامگاه بوعلی سینا در همدان به امانت می گذارند تا بعداً آرامگاهی برای او بسازند. آرامگاهی که هیچ گاه ساخته نشد!

هنرهای عارف

عارف خود در این خصوص چنین می گوید:

طبیـعت هنـــر داد بر من چهار

که آن چار در صفحه روزگار

ندادست و ندهد ازین پس دگر

به تنهایی آن چار بر یک نفر

دکتر باستانی پاریزی در کتاب نای هفت بند چنین می نویسد: «عارف قزوینی از شعرایی است که من دلباخته ذوق و حالت اویم. خداوند پنج قسمت به این مرد داده بود که به هر کس حتی یکی از این موهبت ها را بخشیده بود می بایست سعادت ابدی داشته باشد: روی خوش، آهنگ خوش، خط خوش، شعر خوش، نثر خوش.»

البته باید یادآوری کرد آهنگ خوش در مورد مرحوم عارف شامل خوانندگی، نوازندگی و آهنگسازی می شود.

1- خوانندگی عارف

یکی از هنرهای مرحوم عارف، هنر خوانندگی اوست. عارف در دیوان خود چندین بار به این موضوع اشاره کرده است. متاسفانه چون از عارف صفحه ای ضبط نشده (خود عارف مانع این کار می شده است)، نمی توان در مورد صدای او و یا احاطه و تسلط او به طور کامل بر فن آواز خوانی اظهار نظر کرد. تنها مرجع صوتی که از عارف باقی مانده است، یک لوله فنوگراف است که حاوی آواز عارف به همراهی پیانو مظفرالدین شاه است که این استوانه مومی هم در دسترس نیست و حتی نمی توان به طور قطع یقین وجود آن را اثبات کرد. در ضمن اگر دسترسی به این مرجع صوتی میسر شود، خیلی نمی توان به آن استناد کرد، چون این اثر مربوط به دوره جوانی و ناپختگی صدای عارف (20 سالگی) است. به هر صورت در این باب مجبوریم به گفته ها و نظرات هم دوره های عارف به نوعی استناد کنیم. البته در این مورد نیز اختلاف نظرهایی وجود دارد.

عارف در دیوان خود در چندین مورد از صدای خود تعریف می کند، از جمله در جایی که می نویسد:

«شب سیزده چهارده ماه آخر بهار یا اول تابستان است. در باغ حسن آباد صدرالاسلام که در سه فرسخی قزوین واقع است در قسمت گلکاری باغ که نزدیک عمارت است سه نفری نشسته، هوا خیلی لطیف، ماه سرتاسر باغ را گرفته، نسیم به قدری به متانت حرکت می کند که یک برگ از حرکت او خبر ندارد که پیش پای او به احترام حرکت کند. ... رفقا از دست پریشانی من پریشان و از دست فکر من مالیخولیائی شدند که بس است قدری تخفیف به فکر خود ده، خود و ما را مشغول به خواندن کن. از طرفی هم امجد کمانچه را کوک کرد. من از هزار جا دلتنگ و کوک بودم، بنای خواندن و نعره کشیدن از دل گذاشته کاری کردم که اگر داود بود سینه چاک کرده و اگر باربد حضور داشت ساز خود را می شکست. اتفاقاً این غزل فروغی به نظرم آمد:

دوش در آغوشم آمد آن مه نخشب

کاش که هرگز نمی شدی سحر این شب»

این تعریف و تمجیدی که عارف از صدای خود کرده مربوط به دوره جوانی و دوره ای است که هنوز به تهران عزیمت نکرده است (19 سالگی). عارف در جایی دیگر از دیوانش این چنین می نویسد:

«... نزدیک غروب بساط عیش و خوشی پهن، دور دور ساغر گشت، وقت وقت سخن سرائی و زمینه سازی. اغلب آقایان اسم مرا شنیده ولی از دور. درویش (منظورش درویش خان است؛ نگارنده) از همه جا بی خبر، خودی کوک کرده برای این که ساز را هم کوک کرده باشد، دستش برای گوشمالی به گوشه تار رفت، غافل از این که طبیعت به سزای این حرکت دماغ خودش را امشب به دست من به خاک خواهد مالید. ... آن ذوق سرشار، آن دماغ شاعرانه با حال جوانی، آن بزمی که قرن ها نظیر آن دیده نخواهد شد، با این حال «چگونه بر سر آتش میسرم که نجوشم» درویش بنا به عادتی که در ساز زدن دارد چشم ها را روی هم گذاشته از آواز بوسلیک که مقدمه شور است، داخل دستگاه شور نشده بود که من دیدم حقیقتاً:

این شور که در سر است ما را

روزی برود که سر نباشد

شور کله من یک دفعه متانت و سنگینی را از دست من گرفت، زمام گسیخته بنا کردم خواندن. مستمعین، زن و مرد با یک حالت بهت و سکوتی، هوش را تبدیل به گوش کرده بودند. ...»

عارف در جایی دیگر چنین می نویسد:

«... حسام السلطنه ویولن خود را با تار درویش کوک کرده، البته من هم بیکار نخواهم ماند. با این حال از باغ خارج شدیم. در سیصد چهارصد متری این باغ درخت چناری است که نشان از عظمت و ابهت ایران می دهد. ... درویش کمتر از یک ربع ساعت گم شد. در جستجوی او بودند که یک مرتبه صدای تار از بالای چنار به آهنگ نوا به گوش حضار خبر دار گفت. من بدون درنگ دنبال آهنگ را گرفته، خود را به درویش رساندم، شروع به خواندن نوا کردم. ... هوا به قدری صاف است که اگر کسی در پایین درخت قدری خارج از حال طبیعی نفس بکشد گوش آن را ضبط می کند. بعد از نیم ساعت سه ربع هر که کلاه داشت خرد کرد، حتی گذشته از شکستن کلاه، پیراهنی نبود که تا دامان چاک نشده باشد. بعد از اتمام دستگاه نوا من بنای مرکب خوانی و آواز متفرقه خواندن را گذاشته، بی شک این حال قریب دو ساعت طول کشید. بالاخره کار به جایی کشیده شد که جمعیت در زیر درخت به عجز و لابه افتاد. نظام السلطان از در التماس درآمد که عارف تو را به آن کس که می پرستی قسم و به جان هر که دوست داری دیگر بس است. ...»

عارف در جایی دیگر می نویسد: «... دارای حنجره داودی بودم ...».

مرحوم حسین علی ملاح در سلسله مقالاتی که در مجله موسیقی رادیو نوشته بر او (عارف) خرده گرفته است که شایسته نیست انسان در مورد خودش چنین چیزی بگوید.

ارشد تهماسبی چنین می نویسد: «اما گویا عارف حق داشته و تاثیر شگرفی بر شنوندگانش می گذاشته است. البته این تاثیر فقط در صدای او نبوده بلکه حس قوی و شیفتگی او و احاطه اش در موسیقی و کارش موجب تاثیر فراوان در شنوندگانش می شده است. می توان گفت هیچ کدام از خوانندگان هم عصر عارف شهرت و اقبال او را نداشته اند.»

دکتر باستانی پاریزی در کتاب حماسه کویر می نویسد: «آقای دکتر عیسی صدیق اعلم روایت می کرد که وقتی عارف قزوینی در یک مجمع خیریه در لاله زار کنسرتی می داد (قبل از کودتای 1299) چنان جمعیت را مسخر کرده بود که اگر فرمان می داد بروید فلان جا را خراب کنید همه راه می افتادند.»

زنده یاد جواد بدیع زاده در یکی از یادداشت های خود می نویسد: «عارف را در بسیاری از مجالسی که در منزل نظام الدوله خواجه نوری (منظور همان نظام السلطان است؛ نگارنده)، بر پا بود می دیدم ... عارف به اصرار میزبانش نظام الدوله خواجه نوری که منت زیادی بر او داشت و عارف هم متقابلاً احترام زیادی به او می گذاشت شروع به خواندن می کرد. ... با وجودی که خوانندگان دیگری در آن مجلس حضور داشتند از آواز و صدایی بسیار بهتر و قوی تر نسبت به عارف برخوردار بودند ولی عارف در آن مجالس به واسطه این که با شور و التهاب انقلابی دو چندان می خواند بیشتر گل می کرد.»

مرحوم علی اکبر شهنازی در یک گفتگوی رادیویی چنین می گوید: «... عارف دستگاه های موسیقی را به خوبی می شناخت ... عارف دارای صدایی دو دانگ بود اما خیلی با حالت و خوب می خواند. ...»

مرحوم روح الله خالقی در کتاب سرگذشت موسیقی ایران چنین می نویسد: «... ولی آنچه می دانستم، عارف تنها کسی بود که در آن موقع تصنیف می ساخت و آهنگ و شعرش را خود می سرود و در مجالسی که با دوستانش داشت با صدای دو دانگ ملیح خود می خواند. ...»

مرحوم محمدعلی جمال زاده در جایی چنین می نویسد:

«عارف به حيدر خان عمو اوغلي اعتقاد بسيار داشت و او را دوست مي داشت. در آن اوقات عمو اوغلي با لباس صاحب منصبی ترک از راه استانبول به بغداد آمده بود تا در آنجا بر ضد روس و انگليس جوانان ايراني را كه بيشتر اكراد بودند، براي تشكيل قشوني حاضر و مهيا سازد. تنها كسي كه جرات مي كرد با عارف آزادانه صحبت كند او بود. شبي كه همه در يكي از اتاقهاي منزل من جمع بوديم، خطاب به عارف گفت: قدري آواز بخوان كه دلمان باز شود. عارف نگاه دور و درازي به او انداخت و قوطي كبريت را برداشت و به رسم دايره و تمبک با انگشتان خود روي آن به نواختن مشغول گرديد و به آواز خواندن پرداخت به قدري صدايش بلند بود و اوج داشت كه شيشه هاي پنجره اتاق مشرف كه مشرف به كوچه بود مي لرزيد. طولي نكشيد كه ناگاه از بام طويله بزرگي كه روبروي آن اطاق، در آن طرف كوچه بود و روي آن پهن، پهن كرده بودند و چند نفر مهتر جوان عرب دور هم نشسته، حالي داشتند. صداي آوازي بلند شد و يك نفر از آن عربهاي جوان با لحن كاملا عربي براي خواندن يكي از تصنيف هاي معروف عارف (دل هوس سبزه و صحرا ندارد) بناي خواندن گذاشت. عارف خاموش شد. هر چند ابروها را درهم كشيد ولي آشكار بود كه سخت ذوق زده شده و تحت تاثير قرار گرفته است و گفت: پدر سوخته ها، تصنيف ما را خراب كرده اند! عالم عجيبي پس از لذت روحاني ، مجلس را فرا گرفت. همه خاموش شديم و فهميديم كه هنر خوب چه شعر باشد چه موسيقي ، همه جاي عالم، جاي خود را باز مي كند و جوهر فرهنگ و تمدن هم همين است و جز اين نيست.»

همانطور که مشاهده می شود در مورد اوج صدای عارف اختلاف نظر وجود دارد. مرحوم علی اکبر شهنازی به گفته خودش بارها با سازش صدای عارف را همراهی کرده است و در واقع به نظر می رسد با توجه به استادی و مهارت و اشراف ایشان به موسیقی ایرانی، استناد به گفته ایشان منطقی تر به نظر می رسد. استاد روح الله خالقی نیز دقیقاً چنین عقیده ای دارد و در ضمن از سخنان مرحوم بدیع زاده نیز پیداست که صحبت مرحوم شهنازی و مرحوم خالقی کاملاً دقیق تر است.

در مجله آهنگ، شماره چهارم چنین آمده است:

«رضا قلي ميرزا ظلي، از خوانندگان توانا و با احساسي بود كه در سالهاي 1312 به بعد به شهرت رسيد. وي شاگرد عارف ، اقبال السلطان بود و همزمان به صفحات طاهرزاده، اميرقاسمي، حسينعلي نكيسا، جناب دماوندي گوش مي داد و از آنها بهره مي برد. سبك آواز وي شبيه هيچ كدام از استادان خود نيست و چون از عارف صفحه اي باقي نمانده، مي توان احتمال داد كه سبك آوازي وي همان سبك عارف باشد.»

در واقع اگر صفحه و یا صفحاتی از صدای عارف باقی مانده بود خیلی بهتر و دقیق تر می توانستیم تحلیلی بر صدای او داشته باشیم. همانطور که اشاره شد متاسفانه از عارف صفحه ای باقی نمانده است و خود او مانع این کار می شده است. عارف با طرز فکر و خصوصیات اخلاقی منحصر به فردش معتقد بوده است لزومی ندارد یک اجنبی بر سر او منت گذارده و صدایش را با افاده ضبط کند و پولی هم بابت آن به او بپردازد.

2- نوازندگی عارف

در بسیاری از مقالاتی که تا به حال در مورد مرحوم عارف منتشر شده است، به این هنر عارف کوچکترین اشاره ای نشده است.

مرحوم عارف در نامه ای خطاب به کلنل علی نقی وزیری به ایشان چنین می گوید: «... آقای علی نقی خان از من نرنجید برای این که تا یک درجه به گردن شما حق دارم، یک قسمت از ساز شما ورزیده زیر دست من و آهنگ های من است، خود شما هم البته منکر نخواهید شد. ...»

منظور عارف در اینجا ساز تار است که در واقع اشاره ای هم به نوازندگی این ساز دارد.

مرحوم عبدالله خان دوامی که با عارف حشر و نشر داشته در مقدمه کتاب "ردیف آوازی و تصنیف های قدیمی" چنین می نویسد: «... مرحوم عارف علاوه بر هنر موسیقی در نوشتن خط مهارتی داشت و با مضراب تار هم مانوس بود. ...»

مرحوم علی اکبرخان شهنازی در یک گفتگوی رادیویی چنین می گوید: «... مرحوم عارف در زمان حیاتش با بنده خیلی کار می کرد. همیشه هم می آمد به اصطلاح بیرونی پیش مرحوم پدرم (میرزا حسین قلی) در می زد و پیش پدرم می رفت و از ایشان درس می گرفت و بسیار برای پدر بنده احترام قائل بود. ...»

محمد باقر آصف زاده در کتاب "قزوین در گذرگاه هنر" این چنین می نویسد: «مهدي خان، از هنرمندان قزويني بود كه گذشته از نواختن تار و كمانچه، تار هم مي ساخت و آلات موسيقي را نيز در مغازه ساز سازي خود، تعمير مي كرد. او در خيابان سپه قزوين يك دكان كوچك داشت و براي هنرمندان اين شهر از جمله عارف قزويني و معلم وی حاج صادق خرازی و محمد خان سروری تار ساخت و مورد تحسين قرار گرفت.»

با استناد به این سخنان و نوشته ها می توان نتیجه گرفت، مرحوم عارف مختصر تاری می نواخته است و با این ساز آشنایی داشته است و در تعلیم این ساز از محضر مرحوم میرزا حسین قلی هم بهره برده است. در ضمن یکی از نزدیک ترین و صمیمی ترین دوستان عارف، مرحوم شکری قهرمانی بوده است که عارف از او به عنوان خداوندگار مضراب یاد کرده است و در واقع با توجه به ارتباط تنگاتنگ این دو هنرمند می توان نتیجه گرفت، عارف در آشنایی با تار از وجود شکری قهرمانی نیز بی نصیب نبوده است.

3- هنر خوشنویسی عارف

مرحوم عارف در دوران نوجوانی در قزوین در حضور سه تن از اساتید وقت، هنر خوشنویسی را می آموزد و در واقع در این هنر نیز به مقام و جایگاهی می رسد. نمونه ای از خط زیبای عارف را در زیر می بینیم.

4- هنر آهنگسازی (تصنیف سازی) عارف

یکی از مهمترین و بارزترین هنرهای مرحوم عارف، هنر آهنگسازی اوست. عارف اولین کسی است که شعر و موسیقی را به صورت تصنیف با مضامین بکر اجتماعی توام ساخت و با این ابتکار که از نظر روح حساس و محدودیت های محیط و اجتماع بسیار شایان توجه و قابل اهمیت بود به انعکاس افکار خویش پرداخت و بدین ترتیب طبع سرکش و دمکرات خود را در هدایت جامعه و آشنا ساختن مردم به حقوق اجتماعی به کار واداشت. مرحوم عارف دارای احساساتی شدید و روح وطن پرستی بود. اشعار و تصانیف او مملو از وطن خواهی و احساسات تندی است که هر شنونده را متاثر می کند.

عارف در جایی در دیوانش این چنین می نویسد:

«نه تنها فراموشم نخواهد شد بلکه معاصرین دوره انقلاب نیز هیچ وقت از خاطر دور نخواهند داشت که وقتی من شروع به تصنیف ساختن و سرودهای ملی و وطنی کردم، مردم خیال می کردند که باید تصنیف برای بدکاره های دربار یا "ببری خان" گربه شاه شهید (ناصرالدین شاه) مانند : (گربه دارم الجه، می رود بالای باجه، می آرد کله پاچه، گربه مرا پشتش مکن بدش می آد)، یا تصنیفی از زبان گناهکاری به گناهکاری، در مضمون : (شه زاده ظل السلطانم، چشم و چراغ ایرانم، شاه بابا گناه من چه بود؟) که از یک نفر خطاکارتر از خود می پرسد گناه من چه بود؟ ... اگر من هیچ خدمتی دیگر به موسیقی و ادبیات ایران نکرده باشم وقتی تصنیف وطنی ساخته ام که ایرانی از ده هزار نفر یک نفرش نمی دانست وطن یعنی چه؟ تنها تصور می کردند وطن شهر یا دهی است که انسان در آنجا زائیده شده باشد. ... از بیست سال قبل مرحوم میرزا علی اکبر شیدا که حقیقتاً درویشی را دارا و مردی وارسته و صورتاً و معناً آزادمردی بود، تغییراتی در تصنیف داد و اغلب تصنیفاتش دارای آهنگ های دلنشین بود؛ مختصر سه تاری هم می زد و تصنیف را اغلب نصف شب در راز و نیاز تنهایی درست می کرد. ... نبودن نت بزرگترین بدبختی موسیقی ایران است، والا آهنگ های در دل شب پیدا کرده شیدا از میان نمی رفت. همین تصنیف فوق ممکن بود هزار سال دیگر باعث بقای اسم او بود. از دلتنگی های من یکی آن که در همین دوره زندگی خود من آنچه را که به نام من می خوانند اغلب غلط است، فقط چند نفری که اول آن ها شکرالله خان است به واسطه این که اغلب در موقع ساختن تصنیف با من بوده اند توانسته اند از عهده آن برآیند.

مرحوم روح الله خالقی در کتاب سرگذشت موسیقی چنین می نویسد: «عارف تصنیف ساز ماهریست. در کلام و آهنگ او تاثیری بسزاست چنان که بعضی از تصانیفش هرگز کهنه نخواهد شد. نغمه های زیبا و جمله های قشنگ و روش مطلوبی که در ساختمان این ترانه ها بکار برده، تراوشی از یک ذوق بسیار لطیف است. یکی از خواص آهنگهای عارف غم و اندوهی است که سراسر تصنیف های او را فرا گرفته و به خوبی نشان می دهد که این نغمات آثار یک دل افسرده و روح پژمرده و فکر بدبین ناراضی است و این افکار را وضع روزگار در او ایجاد کرده بود. احساسات وطن پرستانه عارف بسیار شدید و او یکی از مخالفان سرسخت حکومت خود مختاری و طالب جمهوری بود. بهمین جهت تصنیف خاصی برای این موضوع ساخت.»

مرحوم خالقی در جایی دیگر در همین کتاب چنین می نویسد: «عارف اولین تصنیف سازی است که مضامین اجتماعی و افکار سیاسی و انتقاد از اوضاع زمان خود را در لباس شعر و آهنگ مجسم کرده و موسیقی را وسیله نشر و تبلیغ عقاید انقلابی و افکار آزادی خواهی خود نموده است. او در این مقام صاحب سلیقه و ابتکار مخصوص است و در حقیقت می توان وی را در ایران مخترع این سبک دانست.»

به عقیده نگارنده مرحوم عارف یکی از حساس ترین و با ذوق ترین آهنگ سازان تاریخ موسیقی ماست. تصنیف های عارف سرشار از ذوق، لطافت و سادگی است و اینها از رموز موفقیت آهنگهای او می باشند. تصنیفهای عارف را غالباً می توان به دو دسته تقسیم کرد. تصنیف های ملی - میهنی و تصنیف های عاشقانه. در هر دو مقوله عارف سری پر شور و نترس داشت و آن چه در دل داشت بر زبان جاری می ساخت. یکی از رموز موفقیت عارف در امر آهنگسازی تلفیق شعر و موسیقی است. چون عارف خود اشعار آهنگهایش را می سروده در واقع تصنیف هایش صورت بهتری پیدا می کرده اند و البته چون صدای خوشی هم داشته، هنگامی که تصانیفش را خودش اجرا می کرده تاثیر بسزایی در شنوندگان می گذاشته است. به عقیده برخی از موسیقی دانان تصانیف عارف خالی از نقص نبوده اند. چنان که مرحوم خالقی در کتاب سرگذشت موسیقی می نویسد:

«اصولاً وقتی گوینده شعر و سازنده آهنگ یکی باشد، باید تصنیف از لحاظ تلفیق شعر و موسیقی بسیار خوب از کار درآید در صورتی که در بعضی موارد، تصنیف های عارف از این نظر بی نقص نیست چنان که در موقع خواندن، همان طور که در تقطیع شعر مرسوم است، احتیاج به افزودن ضمه اضافی پیدا می شود یا در وسط کلمات آهنگ بریده می شود یا نصف یک کلمه که به خودی خود معنی ندارد تکرار می گردد. همچنین کلماتی مانند امان، جانم، خدا، حبیبم، طبیم، عزیزم زیاد به کار رفته است که ممدوح به نظر می رسد. ... همچنین در تصنیف زیر علاوه بر کلمات خدا و جانم کلمه های گشت و زاغ و مرغ نیز تکرار شده است:

هنگام می و فصل گل و گشت (و جانم گشت و خدا گشت و) چمن شد/ در بار بهاری تهی از زاغ و (جانم زاغ و خدا زاغ و) زغن شد

یا در این تصنیف که یکی از زیباترین آهنگ های اوست چه اندازه مکررات زیاد است:

جهان پر از غم دل از (جهان پر از غم دل از) زبان ساز می کنم (میکنم) ... / ز اشک پرس که افشا نموده راز درونی (نمود راز درونی، نمود راز درونی، نمود راز درونی)

در این تصنیف آهنگ طوری خوانده می شود که معنی شعر به کلی دگرگون می شود. یعنی به عوض اینکه بعد از کلمه ما سکوت شود به این ترتیب: بماندیم ما، مستقل شد ارمنستان. بعد از کلمه مستقل مکث می شود و به این صورت ادا می گردد:

بماندیم و ما مستقل شد، شد ارمنستان، منستان، منستان، شد ارمنستان

ملاحظه می نمایید که علاوه بر واو عطف که قبل از ما می آید، قسمتی از کلمه ارمنستان هم که به تنهایی بی معنی است چند بار تکرار می شود. البته آن چه امروز به نظر ما نقص می آید، در آن زمان شاید عیب نداشت زیرا تصنیف هایی هم که قبل از عارف ساخته می شد از این جهات خالی از نقص نبود و عارف هم سعی داشت که وزن عروضی شعر از دست نرود، چنان که وقتی کلمات زائد را که در پرانتز نوشته ام حذف کنید، نقصی به معنی وارد نمی شود ولی در خواندن آهنگ این کلمات را باید تکرار کرد و گرنه نغمه تصنیف خراب می شود. صرف نظر از این نکته ها، ترانه های عارف در نوع خود بی نظیر است و بعد از او هم دیگر کسی پیدا نشد که کلام و آهنگش مانند او تاثیر داشته باشد. ...»

فرامرز پایور در مقدمه کتاب "ردیف آوازی و تصنیف های قدیمی به روایت استاد عبدالله دوامی" در این مورد چنین می نویسد: «از دیر زمان در مورد تصنیف ها "واو" های اضافی و عدم تلفیق شعر و موسیقی و تکرار نیم کلمه و نیم جمله مورد بحث و گفت و گوی اهل فن بوده است و برای بسیاری از ادیبان این مسئله نقطه ضعفی از طرف تصنیف سازان ایرانی محسوب می شده است. ... همه می دانیم که موسیقی ما قرن ها تحریم شده بود و جزو فرهنگ عمومی ایرانی محسوب نمی شد و به عکس ادبیات فارسی به علت آزادی عمل و استعداد فوق العاده شعرا و نویسندگان ایرانی تا جایی پیش رفته که احتمالاً سرآمد ادبیات جهان شده است. به همین جهت در زمانی که موسیقی عملی (نه تئوری) تا حدودی آزادی به دست آورده و عمومیت پیدا کرده، که شاید از اوایل دوره سلطنت قاجاریه بتوان به حساب آورد؛ تازه آن هم به بهانه بیان شعر توانسته است اظهار وجود کند. طبعاً شنوندگان و به خصوص اشخاص تحصیلکرده چون با ادبیات خیلی آشنا بوده و متاسفانه از موسیقی اطلاعات کافی نداشتند، به مشکلات موسیقی چندان اهمیت نمی دادند و ترجیح می دادند که چیزی از مفهوم شعر از دست نرود. احتمال می دهم که این نظریه بدون آن که به زبان آورده شود چندان مورد قبول تصنیف سازان و خوانندگان آواز نبوده، زیرا منظور اصلی آن ها از خواندن بیان شعر نبوده بلکه موسیقی آوازی را در نظر داشته اند که به سمع شنونده برسانند و شعر را به عنوان وسیله ای برای بیان موسیقی آوازی خود مورد استفاده قرار دهند نه آواز را برای بیان شعر. همچنین تصنیف سازان نیز ترجیح می دادند که بیان موسیقی (ضربی) خوش آیند و زیبا و دلنشین باشد و به اصطلاح موسیقی را فدای شعر نمی کردند، بلکه به عکس عمل می نمودند. لذا توجه به تلفیق شعر و موسیقی برایشان آنقدرها مهم نبوده و از استفاده هر نوع کلمه و تکرار جمله ای که موسیقی آن ها را موزون کند، ابا نداشتند. ... .»

سالها قبل در یک برنامه رادیویی استادان بنان و مهرتاش در مورد هنر و شخصیت عارف به گفتگو نشسته بودند. در قسمتی از این گفتگو مرحوم مهرتاش چنین می گوید: «به عقیده بنده تصانیف عارف همه تحت تاثیر موضوع خاصی ساخته شده اند. به عنوان مثال، پیشامدی برای کشور به وجود آمده و عارف تحت تاثیر آن پیشامد تصنیف خاصی ساخته. چون مسائل روز در تصانیف عارف وجود داشته تاثیر بسزایی بر مردم می گذاشته است. به نظر بنده عارف مثل تصنیف سازان و ترانه سازان دیگر که گاهی برای دل خودشان تصنیف می ساخته اند نبوده است و در واقع تحت تاثیر موضوع خاصی تصنیف می ساخته است و زمان و اوضاع و احوالی که برایش پیش آمده موجب آفرینش اثری توسط عارف می شده است. یا در مجلس خاصی یا مجلس حالی قرار داشته و یا از چیزی خوشش می آمده، تحت تاثیر آن تصنیف می ساخته است و به عقیده بنده تصانیف عارف مخصوص زمان خود اوست و در زمان او ممتاز بوده اند. ترانه های عارف همانطور که مرحوم خالقی هم اشاره کرده، به غیر از چند مورد همگی دو آهنگی بوده اند. چون در زمانی معمول بود ترانه را روی گوشه های آواز می ساختند، مانند ترانه های مرحوم شیدا، که غالب ترانه هایی که ساخته یا روی خود آواز و یا گوشه های آواز بوده است. تصانیف عارف در متن آواز بوده اند و در درآمد آواز و یک گوشه بالاتر آواز ساخته می شده اند، به غیر از یکی دو تصنیف که روی خود دستگاه ساخته است مانند "چه شورها" که آقای بنان اجرا کرده اند که این تصنیف وسعت بیشتری دارد و یا تصنیف "تا رخت مقید نقاب است" هم که قدری وسعتش بیشتر از تصانیف دیگر است.»

در جایی دیگر از این گفتگو مرحوم بنان در مورد تلفیق شعر و موسیقی در تصانیف مرحوم عارف چنین می گوید:

«تصانیف او تحت تاثیر سیاست روز بود و مخصوص به خود او بود و خیلی مقید تلفیق نبود. به عنوان مثال در بعضی جاها می توانست به جای "واو" ها از سکوت استفاده کند مثل تصنیف چه شورها که بنده اجرا کردم و ... . در واقع عارف در مقوله تصنیف سازی توجهش بیشتر معطوف آهنگ بوده و بعضی جاها شعر را فدای موسیقی کرده است. تصانیف عارف به جنبش مشروطیت خیلی کمک کرده است. ...»

عارف در مورد تصنیف و تصنیف سازی عقیده داشت که تصنیف نباید تحریر داشته باشد تا مردمی که صدا و تحریر ندارند بتوانند به راحتی از پس اجرای آن برآیند. عبدالله خان دوامی در یک مصاحبه رادیویی چنین نقل می کند: «هنگام خواندن یکی از تصنیف های عارف (نمی دانم چه در پیمانه کردی) تحریر دادم و عارف به حالت قهر با من درگیر شد که چرا تحریر می دهی؟!»

5- شعر عارف

عارف خود در این زمینه در دیوانش چنین می نویسد:

«تا سفر استانبول گمان دارم مسوده غزلی را نگه داشته باشم و آنچه را که در قسمت اول جوانی در قزوین ساخته ام به کلی فراموش کرده ام چون از روزی که شعر گفته ام هیچ وقت اهمیتی بر آن نداده ام و اعتقادم این بوده است که بعد از سعدی و سایر اساتید غلط است کسی در این زمینه اظهار وجود کند.»

عارف در غزل های خود از اساتید سخن به خصوص از سعدی و حافظ پیروی می کند و مدعی است که از وقتی که چشمش به خط فارسی آشنا شده میل به کلیات سعدی پیدا کرده و اغلب غزلیات سعدی را در زمان کودکی از حفظ داشته است. با این همه باید گفت که مطالعه و تتبع زیاد و عمیقی در شعر کهن پارسی نکرده و سخن او آن متانت و سالست و قرصی گفته های شاعران بزرگ گذشته را ندارد و به قول ملک الشعرا (اگر چنین تعبیری درست باشد) شاعریست (عوام) ولی همین عوامی یعنی غور و تعمق کم در دریای بی کران آثار قدماست که موجب شده اشعار او از کلمات غلیظ و سقیل و ترکیبات ناهنجار مخصوص زبان عربی و کنایات و استعارات ادیبانه و حکیمانه که درک و فهم آنها مستلزم داشتن اطلاعات خاص از ادب عرب و محتاج مراجعه به فرهنگ هاست، و اجمالاً از آنچه که برای امثال ادیب الممالک فراهانی و ادیب پیشاوری و دیگران مزیت و فضیلت شمرده می شود، عاری باشد و شاعر ملی و انقلابی ایران بتواند غزل ها و ترانه های شیوای خود را با زبان ساده مردم زمان خود بسراید. اصلاً سخن گفتن از نقص کلام عارف و نکته گیری از این که مثلاً چرا دو قافیه معلوم و مجهول را در یک غزل آوارده، پاک بیجاست. عارف دربند این حرفها نیست و فرصت این ریزه کاری های ادیبانه را ندارد. هدف او این است که با انتخاب کلمات مناسب و رسا اثری بلند نظیر شعر "به هوش باش که یک ملتی به هوش آمد!" به وجود آورد که همراه با آهنگ زیبا و نوای شور انگیز ساز در رگ جان مردم اثر کند.

عارف شعر را وسیله ای برای بیان افکار سیاسی و اجتماعی و تهییج مردم می داند و آن را چون حربه ای برای انتقاد از معایب و مفاسد ملی به کار می برد. صفت اصلی شعر عارف بدبینی و غم و اندوه است و به جز چند شعر که لحن امیدبخشی دارد، باقی اشعار او تماماً دارای تصاویر تیره است. عارف نیز مانند سایر سخنوران عهد خود تحت تاثیر محیط ادبی خویش و پابند کلمات و عبارات و حتی مضامین کلیشه شده قدیمی است. ... روی هم رفته بعضی از اشعار عارف روان و سلیس و خوش آهنگ و مانند بلور صاف و تراشیده شده است. کلمات را خوب انتخاب می کند و هر یک را خوب به جای خود می نشاند و گاهی لغات و عباراتی از مکالمات عامیانه مناسب حال و مقال می آورد و این است راز موفقیت شعر عارف.

عارف در این باره در دیوانش می نویسد: «... مرحوم ایرج میرزا در عارف نامه خود می گوید: «تو شاعر نیستی، تصنیف سازی» (عارف اشاره به این بیت ایرج میرزا دارد: تو آهویی مکن جانا گرازی / تو شاعر نیستی تصنیف سازی؛ (نگارنده)). باز خدا پدر او را بیامرزد، دیگران تا اینقدر هم خود را راضی نمی کردند که مزیتی برای من قائل شوند، در صورتی که من دعوی شعر و شاعری نکرده، به شعر گفتن و شاعر ملی خشک خالی شدن افتخاری نداشته؛ ... بدانید اگر یک وقتی شعر ذوقی ساخته برای دل خودم، و اگر اشعار وطنی ساخته، برای وطنم که هیچ کس به قدر من علاقه مند به آن نبوده است، بوده. ... من هم در محیط مواج و طوفانی کرانه ناپدید سعدی و فردوسی و حافظ و خیام خود را شاعر ندانسته، همان طور که سعدی می گوید:

یکی قطـره باران ز ابری چکید

خجل شد چو پهنای دریا بدید

بگفتا گر او هست من کیستم

همنا چو او هست من نیستم

هیچ وقت قدرت اظهار هستی و عرض وجود کردن نکرده، انصافاً و حقیقتاً هم شاعر نبوده ام. اگر بودم البته فرصت شعر انبار کرده به نرخ روز و قیمت بازار فروخته، چرچری راه انداخته و اندوخته ای هم برای روز مبادا و پیری و برای روزگار سیاهی، که وای اگر از این بدتر هم در پی داشته باشد، نگاه داشته بودم.»

ناله مرغ اسیر این همه بهر وطن است

مسلک مرغ گرفتار قفس همچو من است

همت از باد سحر می طلبم گر ببرد

خبر از من به رفیقی که به طرف چمن است

6- نثر عارف

مختصری که عارف به نام شرح حال خود نوشته و در مقدمه دیوان او چاپ شده نمونه ای از نثر ساده و روان و بی تکلف اوست. این شرح حال را نوشته و اجمالی احوال خود را بدون ذکر جزئیات در ضمن آن یاد کرده است. عارف در این حدیث عمر دورنمایی از عهد کودکی و جوانی، سرگرمی های روزگاران گذشته، همنشینی خود با اشراف و اشراف زادگان، همدستی با احزاب و آزادی خواهان و مسافرت ها و دربدری ها ترسیم می کند. لحن بیان همان است که در اشعار و مکاتبات و تصانیفش به کار رفته. انتقادات تند و قاطع و شوخی های بجا و گاهی بی پرده و رکیک و تصویر دقیق محیط آن روز جابجا از خلال این سطور نمایان است و در هر سطر آن همان روح خسته و آزرده یا سرکش و عاصی، روحی که از دیدن دستگاه اجتماعی فاسد و مردم بد به هیجان آمده، خودنمایی می کند.

عارف قزوینی در یک نگاه کلی - قسمت دوم

avayegolpa — Tue, 21 Jul 2009 15:03:49 GMT

تصانیف (آهنگهای) عارف و اجراهای آن

در این قسمت به بررسی تصانیف مرحوم عارف می پردازیم. دسته بندی آهنگ ها بر اساس دستگاه و یا مایه آن آهنگ ها صورت گرفته است. مجموعه زیر کامل ترین مجموعه تصانیف عارف را در بر می گیرد. نکته مهم در این مقال این است که تصانیف عارف از هنگام پیدایش آنها تا به امروز اجراهای متعددی داشته اند. این اجراها تفاوت هایی با یکدیگر و یا با اصل تصنیف دارند. در بعضی موارد قسمتهایی از متن ترانه حذف شده است. در بعضی موارد دیگر، تغییراتی در اشعار ایجاد گردیده و یا در مواردی هم متن اشعار تغییر کرده و شعر جدیدی را بر روی آهنگ عارف گذاشته و اجرا کرده اند. در مواردی هم از لحاظ فنی تغییراتی به تصانیف عارف وارد شده است. از جمله قسمتهایی از اشعار که دارای "واو" زائد بوده، این "واو" حذف گردیده و به جای آن یک سکوت قرار گرفته است. به عنوان مثال در اجرای تصنیف شاهناز توسط مرحوم بنان چنین تغییری اعمال گردیده است. استادان بنان و مهرتاش در یک مصاحبه رادیویی این موضوع را تحلیل می کنند. مرحوم مهرتاش معتقد است ما نباید کوچکترین تغییری در تصانیف عارف وارد کنیم و باید بدون اضافه کردنه و بدون کم و کاست، آنرا ارائه کنیم. اما مرحوم بنان معتقد است این گونه تغییرات لازم اند و در واقع برای زنده و جاوید ماندن تصانیف عارف، این گونه تغییرات که به اصلاح و زیبایی اثر کمک می کند لازم است.

بسیاری از تصانیف مرحوم عارف در برنامه گلها توسط استادان روح الله خالقی و جواد معروفی تنظیم و هارمونی شده و با ارکستر بزرگ و منسجم گلها توسط بهترین خوانندگان وقت اجرا شده اند. اما در این میان در بعضی از این تصانیف تغییرات عمده ای صورت گرفته و به عنوان مثال چند مورد از اشعار آهنگ های عارف را به کلی عوض کرده اند و اشعار جدیدی توسط ترانه سرایان معاصرتر همچون رهی معیری، ابوالحسن ورزی، کیومرث وثوقی و ... سروده شده و با آهنگ مرحوم عارف تلفیق شده و در قالب یک اثر تقریباً تازه (از حیث شعر) ارائه شده اند. در این بین دو عقیده و نظر مخالف وجود دارد. عده ای معتقدند نباید حداقل این گونه تغییرات در تصانیف عارف و یا دیگر هم دوره های او از قبیل شیدا و ... به وجود می آمد و نباید اصل اثر تخریب می شد و شعر آن از بین می رفت. در طرف مقابل عده ای معتقدند، بعضی از تصانیف عارف فقط خاص دوره خودش و بیانگر حوادث پیش آمده آن روزگار است و به طبع اجرای آنها در این روزگار، در واقع چندان موثر و جذاب نیست. از این رو برای تجلیل از مقام عارف و بزرگداشت او و اجرای آهنگهای او با ارکسترهای منسجم و دقیق، مجبور بوده اند چنین تغییراتی را اعمال کنند.

بیژن ترقی در کتاب از نور تا نوا چنین می نویسد:

«روزي مرحوم پيرنيا از اتاق گلها مرا به نام صدا كرد و گفت: مي خواهم تصنيف "از خون جوانان وطن" را كه مدتي است در فكر بازسازي آن بوده ام، با روشي جديد ضبط نمايم. ولي نمي دانم با چه عكس العملي روبرو خواهم شد. احساس كردم از واكنش سردمداران و فضولان معركه بيم دارد، بعد از مدتي دل به دريا زد و گفت: آيا شما حاضريد شعر اين آهنگ را عوض كنيد، دلم به درد آمد. گفتم: شعر عارف را، آنهم آن شعر را، چگونه و با چه كلمات؟ سكوت كردم و در انديشه شدم، چهره نجيب عارف را مي ديدم، مانند استادي كه به شاگرد بي استعداد و كودن خود با عصبانيت مي نگرد و در انتظار جواب است. به من مي نگريست، مگر نمي داني اين شعر در چه شرايط و زماني سروده شده؟ چه زماني؟ آه چرا، در زمان انقلاب مشروطيت. خوب؟ ناگهان فكري به خاطرم رسيد. آقاي پيرنيا مي دانيد كه اين شعر مربوط به زمان مشروطه است و ارتباطي با زمان ما ندارد و از طرفي اين شعر و آهنگ از چنان تلفيق و پيوندي بهره برده كه ارتباط آن مانند همبستگي جسم با روح است و نيز يكي از شاهكارهاي وطني عارف است. چگونه مي توان آن دو را از هم جدا كرد، به خصوص كه اين شعر و آهنگ مانند پرچمي است كه بر سر در كاخ مشروطيت اين مرز و بوم نصب شده و مبين جانفشاني ها و مبارزات مردم دلير و ستم كشيده اين كشور است. آيا به نظر شما بهتر نيست، اين آهنگ را با همان شعر بسيار زيبا و احساس برانگيز ضبط و در روز جشن مشروطيت پخش نماييد؟ گويي گل هزار اميد و آرزو در چهره او شكفت، دست مرا به گرمي فشرد و نفسي ممتد كشيد و خنده كنان گفت: دوست عزيز شانه مرا از سنگيني اين بار گران خلاص كردي. بدين ترتيب اين تصنيف چنانكه گفته شد به بهترين نحو ضبط و پخش گرديد. چنانكه هنوز هم يكي از سنبل هاي مشهور سياسي وطني اين كشور است.»

تصانیف مرحوم عارف توسط خوانندگان مختلفی اجرا گردیده است. در معرفی هر تصنیف به اجرا کنندگان تصنیف نیز اشاره شده است. لازم به ذکر است تقریباً تمامی این تصانیف را محسن کرامتی در مجموعه "186 تصنیف قدیمی" اجرا کرده است.

دستگاه شور

1- تصنیف شاهناز

چه شورها که من به پا، ز شاهناز می کنم

در شکایت از جهان، به شاه باز می کنم

تاریخ ساختن: تابستان سال 1297 شمسی در استانبول

عارف می نویسد:«تصنیف شهناز را در استانبول بعد از آگاهی از افکار و عقاید شوم عثمانی ها راجع به آذربایجان، خصوصاً بعد از ورود قشون عثمانی در آن خاکی که بسی خون در آن ریخته و آرزوها به خاک رفته، با یک روح عصبانی از دیدن گراور عکس شهر تبریز و فریاد روزنامه فروش ها که تبریز را اشغال کردیم، ساخته ام.

اجراها: ابوالحسن اقبال آذر - قمرالملوک وزیری - ایران الدوله هلن - غلامحسین بنان با تنظیم جواد معروفی

2- تصنیف مشروطه

ای امان از فراقت، امان

مردم از اشتیاقت، امان

تاریخ ساختن: تابستان 1288 در تهران

عارف می نویسد: اول تصنیف که بعد از مرحوم شیدا در تهران، در ورود فاتحین ملت به تهران، ساخته ام.

اجراها: محمدرضا شجریان

3- تصنیف دیدم صنمی

دیدم صنمی سروقد و روی چو ماهی

الهی تو گواهی ، خدایا تو پناهی

تاریخ ساختن: سال 1277 شمسی در رشت

عارف می نویسد: تقریباً در هجده سالگی قبل از آمدن به تهران گفته ام. این تصنیف در رشت به عشق یک ارمنی زاده گفته شده است. (این اولین تصنیف مرحوم عارف است.)

اجراها: سیما بینا با تنظیم جواد معروفی

4- تصنیف شکری

چرا دگمت پنبه ای نیست، یار یار پنبه ای نیست

برو دگمت و پنبه ای کن آشکرالله آشکرالله

تاریخ ساختن:؟

عارف این تصنیف را برای مرحوم شکری (شکرالله) قهرمانی که نوازنده او بوده و آهنگ های او را به خوبی می نواخته ساخته و منظور از اسماعیل قربونی اسماعیل کمانچه کش یعنی حسین خان اسماعیل زاده یا اسماعیل قهرمانی است و منظور از عبدالله مرحوم عبدالله خان دوامی است.

اجراها: ؟

مایه دشتی

5- تصنیف آواز بهاری

هنگام می و فصل گل و گشت چمن شد

دربار بهاری تهی از زاغ و زغن شد

تاریخ ساختن: دی ماه سال 1290 شمسی در تهران

عارف این تصنیف را به یاد شهدای راه آزادی در آذربایجان و تهران ساخته و در این مورد می نویسد: این تصنیف در دوره دوم مجلس شورای ایران، در تهران ساخته شده است. به واسطه عشقی که حیدرخان عمواوغلی بدان داشت، میل دارم این تصنیف به یادگار آن مرحوم طبع گردد.

اجراها: زری خانم با تار آرشاک خان - الهه با تنظیم و هارمونی روح الله خالقی - سیما مافیها - محمدرضا شجریان - سیما بینا - پریسا

6- تصنیف گریه را به مستی

گریه را به مستی بهانه کردم

شکوه ها ز دست زمانه کردم

تاریخ ساختن: تابستان سال 1298 شمسی در تهران

عارف این تصنیف را در انتقاد از ناصرالملک ساخته است.

اجراها: مرضیه با تنظیم جواد معروفی - عبدالوهاب شهیدی با تنظیم و هارمونی جواد معروفی - محمدرضا شجریان

7- تصنیف شانه بر زلف پریشان

شانه بر زلف پریشان زده ای به به به

دست بر منظره جان زده ای به به به

تاریخ ساختن: سال 1298 شمسی در استانبول

عارف می نویسد: یک صباح در خیابان "پرا"ی استانبول؛ دختر پریشان زلف! عارف مبهوت!

اجراها: ایران الدوله هلن - نادر گلچین

8- تصنیف گریه کن

گریه کن که گر سیل خون گری ثمر ندارد

ناله ای که ناید ز نای دل اثر ندارد

تاریخ ساختن: سال 1300 شمسی در تهران

مرحوم عارف این تصنیف را در رثاء کلنل محمد تقی خان پسیان ساخته و در اسفند ماه سال 1300 در کنسرتی در تئاتر باقراوف در حضور جمعیت، اجرا کرده است.

اجراها: قمرالملوک وزیری - غلامحسین بنان با تنظیم و هارمونی روح الله خالقی - عبدالوهاب شهیدی - محمدرضا شجریان

9- تصنیف شوستر

ننگ آن خانه که مهمان ز سر خوان برود

جان نثارش کن و مگذار که مهمان برود

تاریخ ساختن: 14 آذرماه سال 1290 شمسی در تهران (بهجت آباد)

عارف این تصنیف را در موقع اولتیماتوم روس و رفتن شوستر آمریکایی از ایران ساخته است و می نویسد: ... با رفیق خودم محمد رفیع خان به بهجت آباد حرکت کردیم و این تصنیف را در آنجا ساخته و به نام شوستر آمریکایی شب ها و روزهایی با ساز شکرالله خان خوانده و در خواندن آن، چه مصیبتی داشتیم، فراموش شدنی نیست.

عبدالله دوامي در یک مصاحبه رادیویی مي گويد: «در سفر دوم درويش خان به تفليس، كه من هم همراه او بودم، عارف قزويني به بدرقه ما آمد و از من خواهش كرد تصنيف شوستر او را در صفحه بخوانم. ولي به هنگام ضبط صفحه در تفليس، درويش خان به علت سياسي بودن تصنيف از ضبط صفحه خودداري كرد و من به ناچار تصنيف ديگري از عارف را كه جنبه سياسي نداشت در صفحه اجرا كردم.»

اجراها: ؟

مایه بیات ترک

10- باد بهاری

باد فرح بخش بهاری وزید

پیرهن عصمت گل بر درید

تاریخ ساختن: اردیبهشت ماه سال 1291 شمسی در تهران

عارف می نویسد: ... این تصنیف را بعد از تصنیف شوستر ساخته، پنج شش ماه فاصله است مابین این تصنیف و تصنیف شوستر. آن در اویل زمستانی که پس از اولتیماتوم روس ها و موفقیت به انجام خیالات خودشان، که یکی از آن ها خارج شدن شوستر از ایران بود؛ و این در اوایل ماه دوم بهار همان سال، با یک حالت یاس و ناامیدی گفته شده است.

اجراها: ؟

11- تصنیف رحم ای خدای دادگر

رحم ای خدای دادگر کردی نکردی

ابقا به فرزند بشر کردی نکردی

تاریخ ساختن: پاییز سال 1298 در مورچه خورت اصفهان

عارف می نویسد: موقعی که از اسلامبول به تهران آمدم و از تهران به دیدن دوست عزیزم محمدکریم خان گزی می رفتم، در کمال تنهایی در بیابان فراخ "مورچه خورد" اصفهان که شکارگاه صفویه بوده، به فکر وحشیت و بی حقیقتی بشر افتاده، و در همان صحرا عاصی شده، دیوانه وار گفتم.

لازم به توضیح است عارف این تصنیف را با همین ملودی و البته تغییر شعر آن به تصنیفی جدید (بر علیه قاجاریه) تبدیل کرده و مطلعش چنین است: رحم ای خدای دادگر کردی نکردی / ابقا به اعقاب قجر کردی نکردی. عارف تصنیف تغییر یافته را در تابستان سال 1300 در کنسرت باغ ملی مشهد اجرا می کند و برای بار دوم در تاریخ چهارشنبه 23 اسفند ماه سال 1302 در گراند هتل تهران در کنسرت جمهوری اجرا می کند.

اجراها: محمدرضا شجریان - پروین با تنظیم روح الله خالقی (پروین این آهنگ را با شعر دیگری از کیومرث وثوقی با مطلع زیر خوانده است: ای دیده گر سویش نظر کردی نکردی / دل را از این دیوانه تر کردی نکردی)

مایه ابوعطا

12- تصنیف دل هوس (سارنگ)

دل هوس سبزه و صحرا ندارد

میل به گلگشت و تماشا ندارد

تاریخ ساختن: تابستان سال 1290 شمسی در تهران

عارف می نویسد: در موقعی که شاه مخلوع به تحریک روس ها وارد گموش تپه شده بود، ساخته شده.

اجراها: زری خانم با تار آرشاک خان - افتخار خانم با تار آرشاک خان - سیما بینا با تنظیم جواد معروفی

13- تصنیف دست اتحاد (حجاز)

ترک چشمش ار فتنه کرد راست

بین دو صد از این فتنه خواست

تاریخ ساختن: نیمه دوم سال 1296 شمسی در استانبول

عارف می نویسد: در سال 1336 در موقع اقامت استانبول به تاثیر جنگ ساخته شده.

اجراها: مرضیه و سیما مافیها (در اجراهای هر دو خواننده ملودی این تصنیف با شعر دیگری از عارف (از کفم رها شد قرار دل) تلفیق شده و اثری تقریباً جدید رقم خورده است.)

14- تصنیف بهار نو

بهار نو رسید گل از بستان دمید

ای گلعذار نه وقت خواب است

تاریخ ساختن: فروردین ماه سال 1302 در تهران

مرحوم حائری در پانویس این تصنیف در "آثار منتشر نشده عارف قزوینی" آن را مربوط به دوران سلطنت رضاشاه و وزارت دربار تیمورتاش (1305 به بعد) دانسته است، ولی از قرائن شعر بر می آید که قبل از انتخابات مجلس پنجم و همزمان با غزل "دزد انتخا مکن" سروده شده و در کنسرت عارف در گراند هتل تهران (به مناسبت طبع دیوان او) خوانده شده باشد.

اجراها: ؟

15- تصنیف بهار دلکش

بهار دلکش رسید و دل به جا نباشد

از این که دلبر دمی به فکر ما نباشد

تاریخ ساختن: فروردین ماه 1294 شمسی در تهران

در توضیح این تصنیف آمده است: این تصنیف در چاپ پنجم دیوان ملک الشعرا بهار (1368) به تفاوت هایی جزو تصنیف های او آمده و آهنگ آن را از غلامحسین درویش نوشته اند که در عین حال فاقد بندهای 5 و 6 این روایت است (در دیوان عارف). از آنجا که شهرت و محبوبیت این اثر حتی از مرزهای ایران هم درگذشته، شایسته است که پژوهشی از لحاظ سبک شناسی در آن به عمل آید تا سراینده واقعی اش شناخته شود. عجالتاً از آن جا که در ترانه فوق اشاره به ایام جنگ بین الملل اول شده و در آن دوران خبر داریم که عارف و بهار با هم کار مشترک می ساخته اند، می توانیم فرض کنیم که سرایش آن نتیجه همکاری هر دو شاعر باشد.

در مجله موسیقی شماره 17 (ص 6) آمده است: آهنگ از درویش خان و شعر از بهار و در مجله موسیقی شماره 20 (ص 6) آمده است: آهنگ از عارف و شعر از بهار.

اجراها: محمدرضا شجریان - عبدالوهاب شهیدی با شعر جدیدی از رهی معیری با مطلع: ز داغ حسرت در آتشم چون لاله امشب / دمی نیاسایم از غمت ز ناله امشب

مایه افشاری

16- تصنیف کابینه سیاه

ای دست حق پشت و پناهت بازآ

چشم آرزومند نگاهت بازآ

تاریخ ساختن: مردادماه، شهریور ماه سال 1301 شمسی در کردستان

عارف این تصنیف را در کنسرتی در محل تئاتر باقراوف تهران در تاریخ 20 فروردین ماه سال 1302 اجرا می کند (درباره کابینه سید ضیاء)

اجراها: قمرالملوک وزیری - عبدالوهاب شهیدی و الهه به صورت دو صدایی با تنظیم جواد معروفی و با شعر دیگری از ابوالحسن ورزی با مطلع : در دلبری از بس که غوغا کردی / هر جا که رفتی فتنه بر پا کردی. در واقع شهیدی و الهه این آهنگ عارف را با اشعار دیگری که ذکر شد اجرا کرده اند. - ناهید با تنظیم جواد معروفی با شعر دیگری (احتمالاً از بهادر یگانه) با مطلع : امشب به یک ساغر خرابم کردی / چون تازه از سر پیچ و تابم کردی

17- تصنیف نمی دانم چه در پیمانه کردی

نمی دانم چه در پیمانه کردی

تو لیلی وش مرا دیوانه کردی

تاریخ ساختن: تابستان سال 1288 شمسی در تهران

اجراها: عبدالله خان دوامی - الهه با تنظیم و هارمونی روح الله خالقی

18- تصنیف همه شب من اختر شمرم

نکنم اگر چاره دل هر جایی را

نتوانم و تن ندهم رسوایی را

تاریخ ساختن: اواخر تابستان سال 1288 شمسی در گرگانه رود طالش

اجراها: الهه با تنظیم و هارمونی روح الله خالقی

19- تصنیف تاج سر خسروان

تو ای تاج، تاج سر خسروانی

شد از چشم مست تو بی پا جهانی

تاریخ ساختن: نیمه اول سال 1289 شمسی در تهران

عارف می نویسد: یک سال بعد از مسافرت طوالش و رشت، در تهران به جهت خانم تاج السلطنه ساخته ام؛ شعر اول این تصنیف این بود: "کند افتخار از تو تاج کیانی" ؛ چون دیدم این توهین بزرگی است نسبت به یک تاجی که آن سال های دراز، تاج افتخار و شرافت ملی بوده است، که بدبختانه به واسطه جهالت، آن شرافت ملی خود را فراموش کرده است. ... باری، برای این که روزی هدف ملامت بعضی ایرانی های باریک بین نباشم، مصرع را "تو ای تاج، تاج سر خسروانی" نوشتم. ...

اجراها: ؟

20- تصنیف عشق و جنون

نه قدرت که با وی نشینم

نه طاقت که جز وی ببینم

تاریخ ساختن: زمستان سال 1290 شمسی در تهران

عارف می نویسد: وقتی که محمدعلی میرزا شکست خورده فرار نمود و باز به روسیه برگشت، نوشته شده است؛ به جهت قدرت السلطنه

لازم به ذکر است تصنیف فوق از آن دسته از تصانیف عارف است که هر دو جنبه ملی، میهنی و عاشقانه را با هم دارد.

اجراها: الهه - محمدرضا شجریان

21- تصنیف قرار دل

از کفم رها، شد قرار دل

نیست دست من، اختیار دل

تاریخ ساختن: پاییز سال 1292 شمسی در راه بین قم و اصفهان

اجراها: عبدالله خان دوامی با تار درویش خان - مرضیه - محمدرضا شجریان - سیما بینا - سیما مافیها (لازم به ذکر است مرضیه و سیما مافیها این تصنیف را در ابوعطا (حجاز) اجرا کرده اند. در واقع تغییری در این تصنیف عارف حاصل شده به این صورت که شعر این تصنیف (از کفم رها) با آهنگ تصنیف "ترک چشمش ار فتنه کرد راست" تلفیق شده و اثر جدیدی حاصل شده اما با این تفاوت که در این اثر جدید شعر و آهنگ از عارف است.

22- تصنیف آذربایجان (رهاب)

جان برخی آذربایجان باد

این مهد زرتشت، مهد امان باد

تاریخ ساختن: بهار سال 1299 شمسی در اراک

عارف می نویسد: هنگام قیام آذربایجان و ریاست وزرایی وثوق الدوله، که گفته بود آذربایجان عضو فلج ایران است.

اجراها: عبدالوهاب شهیدی با تنظیم جواد معروفی با شعر جدیدی از معینی کرمانشاهی با مطلع : تا نام ایران در جهان باد / پاینده آذربایجان باد

23- تصنیف فرشته رحمت

امروز ای فرشته رحمت بلا شدی

خوشگل شدی، قشنگ شدی، دلربا شدی

تاریخ ساختن: سال 1300 شمسی در تهران

اجراها: ؟

24- تصنیف ظلم خزان

باد خزانی، زد ناگهانی، کرد آنچه دانی

بر هم زد ایام نشاط و روزگار کامرانی

تاریخ ساختن: نیمه دوم سال 1303 شمسی در تبریز

عارف این تصنیف را در کنسرتی در تبریز در تاریخ 27 اسفندماه سال 1303 اجرا کرده است.

اجراها: جمال صفوی (ج.ص) - ایران الدوله هلن - الهه با تنظیم جواد معروفی با شعر جدیدی از بهادر یگانه با مطلع: هر دل که بینی، مانند ما نیست / اهل وفا نیست درد آشنا نیست.

25- تصنیف ژیان هاف هافوشو

ژیان هاف هافوشو هاف کن ببینم

برای هاف سینه صاف کن ببینم

تاریخ ساختن: سال 1303 شمسی

عارف در جایی از دیوانش چنین می نویسد: «... اگر موقعی هم خیالم متوجه این شده است تصنیف "ژیان هاف هافوشو هاف کن ببینم" ساختم، آن را هم برای سگ خودم ساخته ام نه برای این مردم. (ژیان نام سگ عارف بوده است؛ نگارنده). حالا اگر مرا با آن سابقه ای که داده شد، ایرانی و راستگو دانستید قبول خواهید کرد که ابداً میل به انتشار تصنیف مزبور نداشته ام. اما ورود چند نفر از دوستان در شمیران و به میان آمدن پای میل و خواهش، من برای شوخی و تفریح، اصرار آنها در نوشتن آن، ممانعت کردن من و پنهان نوشتن آن ها، بالاخره اسباب شد که بعد از یک هفته این تصنیف در دهن زن و مرد تهران افتاده، بعد هم به دست ادبا و فضلا آمد که در محافل علم و ادب داد سخنوری در انتقاد داده، بگویند ای بابا مگر "ژیان هاف هافوشو" هم شعر است؟ خیر شعر نیست. ...»

اجراها: ؟

26- تصنیف دختر گیوار

امشب از آسیا اروپا رفتی

غلط کردی که بی ما اونجا رفتی

تاریخ ساختن: ؟

دختر گیوار یک دختر ارمنی بوده در اصفهان و خطاب عارف به پسر ظل السلطان است که تنها پیش دختر رفته بود.

اجراها: ؟

دستگاه سه گاه

27- تصنیف افتخار آفاق

افتخار همه آفاقی و منظور منی

شمع جمع همه عشاق به هر انجمنی

تاریخ ساختن: اواخر تابستان سال 1288 شمسی در طوالش

عارف این تصنیف را برای افتخارالسلطنه (دختر ناصرالدین شاه) ساخته است.

اجراها: عبدالله خان دوامی - عبدالوهاب شهیدی و الهه به صورت دو صدایی - محمدرضا شجریان - خاطره پروانه

28- تصنیف استقلال ارمنستان

بماندیم و ما مستقل شد ارمنستان

زبردست شد زیردست زیردستان

تاریخ ساختن: خردادماه سال 1297 شمسی در استانبول

عارف می نویسد: در استانبول، محله "ششلی" در خانه یک ارمنی که منزل کرده بودیم، وقتی که صحبت استقلال ارمنستان شنیده و شادی اهل خانه را دیدم، ساخته ام.

عارف در جایی دیگر در دیوانش چنین می نویسد: «هیچ وقت فراموش نمی کنم وقتی که در استانبول بودم و در "ششلی" منزل یک خانم ارمنی که حضرت دکتر رضازاده شفق هم با او آشنا و در آنجا آمده بودند منزل داشتم، شبی خانم مزبور مرا به شام دعوت کرد. بعد معلوم شد راجع به استقلال ارمنستان جشن گرفته بود. ... دور افتادن از وطنم و پریشانی اوضاع درهم برهم آن در آن اوقات، بی خانمانی و سرگردانی خودم، بدتر از همه جیر خوار خوان بیگانه بودن (اگر چه حالا هم جا دارد بگویم: اندر وطن غریبم و بیمارم ای پدر) همه این ها دست به دست هم داده به قدری اسباب پریشانی برای من فراهم شد که بودن خود را در آن جشن غیر ممکن دیده، شام نخورده به اطاق خواب رفتم. روی تخت به طلب خواب مرگ افتادم و نتیجه ناراحتی آن شب تا صبح و حاصل افکار پریشان آن که هیچ قلم توانایی قدرت شرح آن را ندارد، تصنیف "بماندیم ما، مستقل شد ارمنستان" شد. آن وقت در تهران یکی از نامی ترین شعرای آن دیار که مقام شعر و شاعری را پست ترین مرتبه ای از مراتب فضل و ادب و هنر خود می داند، بر وزن و آهنگ این تصنیفی ساخته و آن اینست: "بخوردیم ما اشکنه به زور ترشی" و عده ای شهوت ران و شکم پرست هم آن را با لذت تمام می خوانند. بلکه بیشتر از تصنیف من، آن را می خوانند! ... چه کنم محیط، مملکت و ملت من با افکار من دشمنند. مرا خواجه بی دست و پا می پسندد. من اگر در غزلی گفته ام "کسی که یک نفس آسودگی ندید منم" راست گفته ام، باید به حال من بود تا به زبان حال من آگاه شد.»

اجراها: ؟

مایه بیات اصفهان

29- تصنیف قید نقاب

تا رخت مقید نقاب است

دل چو پیچه ات به پیچ و تاب است

تاریخ ساختن: اسفندماه سال 1301 شمسی در تهران

عارف می نویسد: این تصنیف بیات اصفهان را به تکلیف حیدرآقا رضازاده، به جهت نمایش اخیر در کمال کسالت و پریشانی حال، در ماه رجب 1341 در تهران ساخته و وزن و آهنگش را در منزل خود ایشان پیدا کرده ام.

اجراها: قمرالملوک وزیری

30- تصنیف ناله فراق

گو به ساقی کز ایاغی تر کن دماغی

زان شرابی که شب مانده باقی

تاریخ ساختن: بین سال های 1294 تا 1298 شمسی در دوران مهاجرت

اجراها: ؟

شوشتری

31- تصنیف باد صبا

باد صبا بر گل گذر کن

از حال گل ما را خبر کن

تاریخ ساختن: بین سال های 1294 تا 1298 شمسی در دوران مهاجرت

لازم به ذکر است این تصنیف علاوه بر دیوان عارف، در دیوان ملک الشعرا بهار هم آمده است. در ضمن بسیاری از محققان و پژوهشگران این آهنگ را از حسام السلطنه جهانگیر مراد دانسته اند.

اجراها: جمال صفوی - محمدرضا شجریان

دستگاه ماهور

32- تصنیف بلبل شوریده

بلبل شوریده فغان می کند

شکوه ز آشوب جهان می کند

تاریخ ساختن: نیمه دوم سال 1292 شمسی در اصفهان

عارف می نویسد: تصنیفی در ده سال قبل در پرده ماهور ساخته بودم؛ در اصفهان گمان می کردم میرزا حبیب اصفهانی (حبیب شاطرحاجی) که یکی از خوانندگان نامی بود، او آن تصنیف را دارد، معلوم شد آن هم بدتر از من فراموش کرده است.

لازم به ذکر است بعدها بقیه تصنیف پیدا شده است.

اجراها: مرضیه با تنظیم روح الله خالقی (لازم به ذکر است مرضیه این آهنگ را با شعر دیگری از مرحوم رهی معیری با مطلع زیر اجرا کرده است: دیده مپوشان ز تماشای گل / باده مستانه بزن پای گل)

33- مارش جمهوری

روی دلکش، موی دیجور

روی اندر موی، مستور

تاریخ ساختن: نیمه دوم سال 1302 شمسی در تهران

عارف این تصنیف را در تاریخ 23 اسفندماه سال 1302 در کنسرت جمهوری در گراند هتل اجرا کرده است.

اجراها: قمرالملوک وزیری

34- مارش خون

خون چو سرچشمه آب حیات است

پیش خون نقش هر رنگ مات است

تاریخ ساختن: نیمه اول سال 1302 شمسی در تهران

اجراها: ؟

گدای عشقم و سلطان حسن شاه من است

به حسن نیت عشقم خدا گواه من است

عارفنامه ایرج میرزا

فرخ از سیاستمداران عصر پهلوی گوید: «بیچاره عارف را دو چیز نابود و از زندگی ساقط کرد. به طوری که سر به کوه و بیابان گذاشته بود و کم تر در مجالس عمومی دیده می شد و آن دو چیز یکی مرگ کلنل (کلنل پسیان) و آن دیگری ضربه عارف نامه ایرج میرزا. و چنان کاری و عمیق بود که عارف می گفت: «توهین ایرج مرا پیر کرده است و بالاخره هم مرا خواهد کشت.»

ایرج میرزا، عارف نامه را به سبک جلایر نامه قائم مقام فراهانی سرود. عارف نامه مطابق با چاپ دکتر محمدجعفر محجوب (چاپ 1342-تهران) مشتمل بر 515 بیت می باشد. یحیی آرین پور در جلد دوم کتاب از صبا تا نیما چنین می نویسد: «در این مثنوی ایرج نخست از عارف، دوست قدیمی تهرانش گله می کند، که چرا در خانه او منزل نکرده و بعد سر به سر او می گذارد و نیشهای بسیار تندی می زند و رکیک ترین کلمات را بر زبان می آورد. با این همه مثنوی عارف نامه سر تا پا شعر است و قسمتهای جدی بسیار زیبایی در باره زن و حجاب، عقد و نکاح چشم بسته، ستمکاری مالکان و اربابان، تهی دستی و بیچارگی دهقانان، وصف کلنل محمد تقی خان و جوانان ژاندارمری و گوشه ها و گریزهایی به بی وفایی دنیا و حیله سازی "سیاست پیشه مردم" و شکوه و ناله از نبودن قانون و خرابی اوضاع کشور و امثال آن ها دارد که اگر با آن هزلیات آمیخته نبود، ارزش منظومه را به حد زیادی بالا می برد.»

ابیات آغازین مثنوی عارف نامه به شرح زیر است:

شنیــدم من که عارف جانم آمد رفیــــق سابــق تهـــــــرانم آمد

شدم خوش وقت و جانی تازه کردم نشـــاط و وجـــد بی اندازه کردم

به نوکـــــرها سپـــــردم تا بدانند که گــر عارف رسـد از در نرانند

نگویند این جناب مولوی کیست فلانی با چنین شخص آشنا نیست

نهادم در اطاقـش تخـــت خوابی چراغی ، حوله ای ، صابونی ، آبی

عرق هایی که با دقــت کشیدم به دست خود درون گنجه چیدم

مهیــا کردمــش قرطاس و خامه بــرای رفتــــن حمــام ، جامــه

فراوان جوجه و تیــــهو خریـــدم دوتایی احتیـــاطاً ســر بریدم

نشستم منتظر کز در درآید ز دیدارش مـــرا شادمان نماید

نمی دانستـــــــم ای نامرد ... که منزل می کنی در باغ خونی

نمی جویی نشـان دوستانت

نمی خواهی که کس جوید نشانت

وگر گاهی به شهر آیی ز منزل نبیـــنم جای پایـت نیـــز در گل

بری با خــود نشـــان جای پا را کنی تقلیــــد مرغـــان هوا را

بــرو عارف که واقع حرف مفتــی مگـر بختی که روی از من نهفتی

دلایل به وجود آمدن مثنوی عارف نامه

اما سروده شدن مثنوی عارف نامه از سوی ایرج میرزا دلایلی داشت که به آنها اشاره می کنیم:

محمود فرخ شاعر خراسان، که خود شاهد قضیه بوده، در نسخه ای از چاپ اول دیوان ایرج چنین یادداشت کرده است:

«در ایام طغیان کلنل، عارف شاعر آزادی خواه معروف که با او دوست و اقامتش در صدارت قوام السلطنه متعسر بود، به مشهد آمد و کلنل او را در خانه خود جای داد. آن خانه باغی بود معروف به باغ خونی. ماها که جوان و پرشور بودیم، عارف در نظرمان بسیار بزرگ می آمد و آرزوی آشنایی او را داشتیم. ایرج می گفت: من با او خیلی دوست هستم، هزار دفعه خانه من آمده، بگذارید دو،سه روزی بگذرد، یک روز نهار، هم او را دعوت می کنم و هم شما را. این صحبت ها در یکی از بلوارهای باغ ملی مشهد می شد که مشغول گردش بودیم. یک دفعه از دور عارف با دو سه تن از اعوان خودش و مامورین کلنل پیدا شد. ایرج اظهار مسرتی کرد و جلو رفت و خواست معانقه کند. عارف تن نداد و جواب سردی داد و رد شد. ایرج در نظر ما خیلی خفیف و متاثر شد و همان تاثر موجب گردید که شاهزاده، عارف نامه کذایی را شروع کرد و تا دو روز صد و پنجاه بیت از آن را ساخته بود و بعد آن را تا ششصد بیت به کمال رسانید.»

در مجله سخن آمده است: «... یک روز که مرحوم ملک از ایرج علت ساختن عارف نامه را جویا شد، ایرج گفت: راستش را بخواهید عارف خود مرا به این کار وادار کرد و دلم را از خودش رنجانید. حقیقتاً مدتها بود که منتظر نامه ای از او بودم تا روزی شنیدم که عارف جانم به مشهد آمده است. چند روزی هم چشم به راهش بودم بلکه بیاید و از ما حالی بپرسد. باز پیدایش نشد تا اینکه روزی از روی تصادف در باغ ملی مشهد که گردش می کردم به او برخوردم. داشت ترتیب صحنه نمایش و آواز را می داد. وقتی که چشمش به من افتاد، گفتم حال پیش می آید تا روبوسی کنیم. اما به خلاف انتظارم با کمال بی مهری پشت به من کرد و گفت: شازده دست از من بردار و بگذار به کارم برسم. همین شد که از وی روی گرداندم و در راه آمدن به خانه طرح عارف نامه را ریختم و تا شب همان روز شصت بیت آن را ساختم.»

مرحوم سعید نفیسی در این باره گوید: «... زمانی که ایرج به تهران آمد و من با او مرتبط شدم، روزی دوستانه سر این مطلب را از او پرسیدم و او پیش من اعتراف کرد که مدتها بود از نیشها و زخم هایی که عارف در اشعار و ترانه های خود به قاجارها زده بود، دل پری داشته و منتظر موقع مناسبی بوده است. این هر دو خصلت هم در عارف و هم در ایرج طبیعی بود. عارف نفرتی پنهان ناکردنی نسبت به قاجارها داشت و چون از جوانی، شب و روز شاهد شهوت رانی های برخی از شاهزادگان قاجار بوده و از زن و مردشان خبر داشته و حتی صابون این شاهزادگان به تن شخص عارف هم خورده و معشوقه اش را به زور از دستش گرفته بودند، قهراً با آنها دشمنی می ورزید و حتی آشکار می کرد. از سوی دیگر ایرج به شاهزادگی خود بسیار می بالید و من کراراً این تعصب را از او دیدم و بارها دیدم هر کسی به او می گفت "حضرت والا" گل از گلش باز می شد.»

آرین پور می نویسد: «گمان نزدیک به یقین این است که عارف به دعوت کلنل و برای کمک به قیام، به خراسان رفته و به هر حال این مسافرت عادی و تفریحی نبوده و عارف نمی توانسته است در دید و بازدیدها و محافل شعر و ادب و خوش گذرانی شرکت کند. به علاوه ایرج دعوتی از او نکرده بود تا وی مورد عتاب "رفیق تهرانش" قرار گیرد.»

گذشته از مواردی که در بالا بدان اشاره گردید، این قضیه صورت دیگری نیز داشته است. عارف کنسرتی در باغ ملی مشهد به همراهی پیانو مشیر همایون شهردار برگزار می کند. در این کنسرت، عارف تصنیف "رحم ای خدای دادگر" را که بر علیه قاجاریه تغییر داده بود می خواند و غزل معروف سپاه عشق را هم اجرا می کند. بیت پایانی این غزل چنین است:

چو جغد بر سر ویرانه های شاه عباس

نشست عارف و لعنت به گور خاقان کرد

خاقان تخلص فتحعلیشاه بوده و عارف در این بیت، جد ایرج را لعنت می کند. در این هنگام ایرج با حالت تعرض و ناراحتی محل کنسرت را ترک می کند و کلنل از این ماجرا سخت آزرده می شود و آجودان خود، یاور جعفر خان ثقفی را از پی او می فرستد، اما سودی حاصل نمی گردد و ایرج میرزا در راه بازگشت به منزل طرح عارف نامه را پی ریزی می کند.

مرحوم عارف در جایی از دیوانش چنین نوشته است: «... آمدیم سر عارف نامه مرحوم ایرج میرزا. همین قدر عرض می کنم صدمه ای که این قسمت به روح من زد و زحمتی که برای خیال مشوش و دماغ پر از وسوسه من تولید کرد "به قلم راست نیاید که ز حد بیرون است". اگر خدا خواست علت نظم آن را در ضمن شرح مسافرت خراسان خواهم نوشت و محاکمه آن را به آیندگان که به هیچ وجه غرض شخصی با من و ایرج میرزا ندارند وا می گذارم. از این جهت نگرانی ندارم. ولی تا زنده ام با این که کاری به این مردم ندارم و اهمیتی به خوب و بد گفتن آن ها نمی دهم، آیا با آشنایان یا عده کمی از دوستان خود چه کنم؟»

پس از آنکه عارف نامه ایرج میرزا منتشر شد، این مثنوی به تهران هم رسید. دوستان و معتقدان عارف سخت برآشفتند. کسانی ایرج را هجو کردند و در جراید مهم به او بد گفتند و بد نوشتند و شعرا اشعاری به روال عارف نامه و در جوابگویی به آن سرودند و انتشار دادند.

خاطره ای از مرحوم جواد بدیع زاده در مورد شادروان عارف:

مرحوم جواد بدیع زاده در یکی از یادداشت هایش چنین نوشته است:

«حدود سال 1310 شمسي با عده اي از دوستان به همدان سفر كرده بوديم. در يكي از روزها كه براي تفرج و تفريح به دره عباس آباد رفته بوديم، در قهوه خانه اي كنار جوي آبی نشسته بوديم و نوازنده اي بنام حسين ذوقي كه بسيار خوب تار مي زد در كنار ما بود. كمي دورتر بر روي فرشي، پير مردي را ديديم كه به حال خود مشغول بود. حسين ذوقي ساز را برداشت و شروع به نواختن كرد. شور و دشتي ميزد. و من هم به مقتضاي زمان، غزلي از حافظ را مي خواندم و توجهي به آن پيرمرد نداشتم. پس از چندي صاحب آن قهوه خانه نزديك ما آمد و گفت: آن آقايي كه آنجا نشسته خواهش كرده، به شما بگويم اگر ميل داريد چند دقيقه اي پيش او بنشينيد. ما قبول كرديم و بطرف آن مرد مجهول رفتيم ولي در فاصله دو ، سه متري او رسيديم تشخيص دادم عارف است. در كنارش نشستيم. پيرمردي بود كه چهره اش پر از چين و چروک بود و سر و وضعي درهم ريخته داشت، بطوري كه واقعاً شناخته نمي شد. او همان عارف، شاعر آزاديخواه و آزاده بود كه به اين روز افتاده بود.

عارف اظهار داشت: عالم ديگري پيدا كردم كه ساز و آواز و حتي شعر مناسبي از حافظ شنيدم و ادامه داد كه ، اخيراً هم چند تا صفحه براي من آورده اند كه يكي دو آواز ضربي ، در بين آنها بد نبود و گفت: نمي دانم بديع زاده كيست كه اين آواز ضربي را خوانده و در اين لحظه حسين ذوقي بالاخره طاقت نياورد و بي محابا گفت: آقا ايشان همان بديع زاده است و من بعد از آن مجبور شدم خودم را به او معرفي كنم و به او گفتم: شما هم مرا مي شناسيد، شما را در تهران مي ديدم و با پدرم آشنايي داشتيد و حتي با دايي من مرحوم سعيد الواعظين آشنا و دوست بوديد، من پسر بديع المتكلمين هستم. عارف يكباره برافروخته شد و گفت: تو فرزند آقا بديع هستي؟! در اين هنگام بلند شدم و صورت و دست او را بوسيدم و به او گفتم : تا شما را از نزديك ديدم شناختم. ولي خواهشي دارم، شما تصنيفي داريد در مايه دشتي كه من آهنگ آن را كاملا با ضرب مخصوص نمي دانم، اگر ممكن است يك بند آن را بخوانيد و او بلافاصله خواهش مرا پذيرفت و شروع به خواندن بند اول اين تصنيف كرد كه چنين است:

گریه کن که گر سیل خون گری ثمر ندارد

ناله ای که ناید ز نای دل اثر ندارد

او اين تصنيف را براي كنل محمد تقي خان پسيان ساخته بود. بعد از آن، عارف نگاه سوزنده اي به من كرد و گفت: عارف مرده و من همان شيخ ابوالقاسم قزويني هستم و من آن بحث را قطع كردم و حسين ساز را برداشت و بازهم در مايه شور و دشتي غزلي از حافظ خواندم. بعد از اتمام آواز از او خداحافظي كرديم و رفتيم ديگر او را نديديم تا در سال 1312 در روزنامه ها خواندم كه عارف مرده است ولي من در همان سال مرده او را ديدم.»

پیام دوشم از پیر می فروش آمد

بنوش باده که یک ملتی به هوش آمد

برای فتح جوانان جنگجو جامی

زدیم باده و فریاد نوش نوش آمد

صدای ناله عارف به گوش هر که رسید

چو دف به سر زد و چون چنگ در خروش آمد

-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-

بر مزار عارف

-=-=-=-=-=-=-=-=-=-

محیط گریه و اندوه و غصه و محنم

کسی که یک نفس آسودگی ندید منم

منم که در وطن خویشتن غریبم و زین

غریب تر که، هم از من غریب تر وطنم

چو شمع آب شدم بس که سوختم، فریاد

که دیگران ننشستند پای سوختنم

به چشم من همه گلهای گلستان چون خار

خلد ، اگر به تماشای گل نظر فکنم

بگو به یار که اندر پی هلاکت من

دگر مکوش، که خود در هلاک خویشتنم

نبرد لذت شیرینی سخن عارف

به گوش عبرت نشیند گر کسی سخنم

18 تیرماه 1388 بر مزار شادروان عارف

-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-

عمرم گهی به هجر و گهی در سفر گذشت

تاریخ زندگی همه در دردسر گذشت

گویند این که عمر سفر کوته است و من

دیدم که عمر من ز سفر زودتر گذشت

مشکل بود که از خطر عشق بگذری

عارف تو را که عمر ز چندین خطر گذشت

منابع:

1- دیوان عارف قزوینی (چاپ 1357 - انتشارات جاویدان)

2- دیوان عارف قزوینی (چاپ 1387 - موسسه انتشارات نگاه)

3- کتاب سرگذشت موسیقی ایران نوشته مرحوم روح الله خالقی (جلد اول)

4- کتاب تاریخ تحول ضبط موسیقی در ایران نوشته دکتر ساسان سپنتا

5- کتاب ردیف آوازی و تصنیف های قدیمی به روایت عبدالله دوامی

6- کتاب از صبا تا نیما نوشته یحیی آرین پور (جلد دوم)

7- کتاب تصنیف های عارف نوشته ارشد تهماسبی

8- کتاب های نای هفت بند و حماسه کویر اثر دکتر باستانی پاریزی

9- کتاب قزوین در گذرگاه هنر نوشته محمد باقر آصف زاده

10- عارفنامه ایرج میرزا

11- کتاب از نور تا نوا (یادواره استاد بنان)

12- مجله های موسیقی، آهنگ و سخن

13- نوارهای صوتی برنامه های گلها و دیگر برنامه ها

14- نوارهای صوتی مصاحبه با اساتید

15- یادداشت ها و اطلاعات و تحلیل های شخصی

شکل گیری موسیقی در رادیو و پیدایش برنامه های گلها

avayegolpa — Fri, 26 Jun 2009 17:26:18 GMT

شکل گیری موسیقی در رادیو و پیدایش برنامه های گلها

پیدایش موسیقی در رادیو ایران

یک سال پیش از حمله متفقین به ایران (سال 1319) رادیوی ایران تاسیس شد و اداره آن به سازمانی که اداره کل انتشارات و تبلیغات نامیده شد، واگذار گردید و مدیریت این سازمان جدید التاسیس به دکتر عیسی صدیق اعلم که استاد دانشگاه بود سپرده شد. تصمیم به خرید فرستنده برای تاسیس مرکز رادیو در سال 1316 در اداره بیسیم گرفته شد. پس از خاتمه ساختمان و نصب فرستنده و استودیو سرانجام در ساعت 7 بعداز ظهر روز چهارشنبه چهارم اردیبهشت ماه سال 1319 (آوریل 1940 میلادی) به وسیله ولیعهد وقت، محمدرضا پهلوی به وسیله فشار دادن دکمه ای، فرستنده رادیو گشایش یافت و هیات وزیران نیز با لباس رسمی در سالن ساختمان فرستنده حضور داشتند.

در آن تاریخ برق تهران شبانه روزی نبود، از این جهت برنامه های رادیو هم محدود به ساعات معینی می شد. بدین ترتیب رادیو ایران که در اردیبهشت 1319 افتتاح شده بود در روز فقط 2 برنامه داشت. بخش اول : از ساعت 12 تا 13/30 و بخش دوم : از ساعت 18 تا 23/30. در بخش اول و دوم هر روز چهار گفتار خوانده می شد و هر گفتار به مدت 15 دقیقه بود. سپس چند صفحه موسیقی ایرانی و غربی پخش می شد. ضمناً در هر بخش آخرین اخبار ایران و جهان پخش می شد. علاوه بر این ترجمه خلاصه اخبار در بخش دوم به زبان های عربی، ترکی، فرانسه، آلمانی، انگلیسی و روسی هم پخش می شد.

موسیقی اروپایی که در رادیو پخش می شد توسط کمیسیون موسیقی و رادیو که بخشی از سازمان مرکزی پرورش افکار بود طرح ریزی می گشت و ارکستر آن از استادان چک و هنرآموزان هنرستان عالی موسیقی تشکیل شد که هفته ای چند شب قطعاتی از موسیقی کلاسیک اروپایی را در رادیو اجرا می کردند و سرپرستی آن با غلامحسین مین باشیان بود. مین باشیان فرزند غلامرضا مین باشیان (سالار معزز) بود و تحصیلات خود را در رشته ویولن در آلمان انجام داد. در اواخر سال 1313 غلامحسین مین باشیان به جای شادروان علی نقی وزیری به ریاست هنرستان عالی موسیقی منصوب گشته بود. مین باشیان به علت عدم اطلاع از موسیقی ملی، نسبت به این رشته بی علاقه بود و چون با دستگاه رضا شاه بستگی داشت، اداره ای به نام موسیقی کشور دایر کردند و ابلاغ ریاست آن را هم برای مین باشیان صادر کردند. مین باشیان در سال 1317 هنرمندان موسیقی چک را استخدام کرد که از بدو تاسیس رادیو، آنها در رادیو برنامه اجرا می کردند. بعد از حادثه سوم شهریور 1320 و اشغال ایران و تغییر سلطنت، سازمان پرورش افکار منحل گردید و در مهرماه 1320 علینقی وزیری دوباره بر ریاست هنرستان موسیقی منصوب گشت.

در واقع به علت نادیده گرفتن موسیقی ملی توسط مین باشیان، برنامه آموزش موسیقی ایرانی نیز از برنامه های هنرستان عالی موسیقی حذف شده بود. در دوره نخست وزیری محمد علی فروغی، وزیری به ریاست هنرستان موسیقی و اداره موسیقی منصوب گشت. تا این موقع یک ارکستر 17 نفری از موسیقی دانان اروپایی در رادیو نوازندگی می کردند و فقط آهنگهای اروپایی اجرا می شد. از اولین اقدامات وزیری در این زمان تاسیس ارکستر نوین بود. مرحوم وزیری ارکستر نوین را مرکب از تعدادی فارغ التحصیلان هنرستان و نوازندگان دیگر تشکیل داد که قطعات موسیقی ایرانی را به روشی منظم و با اصول صحیح در رادیو اجرا کنند. این ارکستر از یکشنبه دوم آذر ماه 1320 در رادیو شروع به نوازندگی کرد. ویولن اول و سولیست آن مرحوم استاد ابوالحسن صبا بود. این ارکستر تا سال 1325 هفته ای دو بار در رادیو برنامه اجرا می کرد.

با بازگشت وزیری و رونق موسیقی فاخر ایرانی، بسیاری از هنرمندان برجسته همکاری صمیمانه خود را با رادیو آغاز کردند. خوانندگانی چون استادان ادیب خوانساری ، قمرالمولک وزیری ، تاج اصفهانی ، روح انگیز ، عبدالعلی وزیری ، جواد بدیع زاده ، روح بخش ، غلامحسین بنان ، غراب زاده و ... و نوازندگانی چون استادان : مرتضی محجوبی ، ابوالحسن صبا ، علی اکبر شهنازی ، حبیب سماعی ، مرتضی نی داود ، مهدی خالدی ، جواد معروفی ، حسین سنجری ، مهدی نوائی و ... در برنامه های موسیقی ایرانی رادیو هنرنمایی می کردند. بیشتر آهنگهایی که در آن دوره اجرا می شد از استادان علی نقی وزیری و روح الله خالقی بود. در سال های قبل از 1330 رادیو 7 ارکستر داشت که عبارت بودند از : ارکستر مرتضی محجوبی، ارکستر انجمن موسیقی ملی، ارکستر مهدی خالدی، ارکستر مجید وفادار، ارکستر ابراهیم منصوری، ارکستر خادم میثاق، ارکستر عادل آخوند زاده.

به علت تحریکاتی که از طرف پرویز محمود و اطرافیان او علیه تدریس موسیقی ملی در هنرستان عالی موسیقی انجام گشته بود، مرحوم روح الله خالقی انجمن موسیقی ملی را به علت مقابله با این تحریکات تشکیل داد. اولین نشست انجمن موسیقی ملی به دعوت روح الله خالقی در اسفند ماه 1322 تشکیل گردید و انجمن مذکور در تیر ماه 1323 تاسیس گشت. اولین کنسرت انجمن موسیقی ملی با حضور علینقی وزیری رئیس اداره موسیقی کشور و کسب موافقت وزارت فرهنگ در تاریخ 24 اردیبهشت 1323 در سالن دبیرستان نظام برگزار گردید و اجرای برخی آهنگهای محلی در برنامه های کنسرت مورد توجه قرار گرفت .

در سال 1324 باشگاه موسیقی به همت روح الله خالقی و سلیمان سپانلو تاسیس گشت و سرپرستی موسیقی رادیو نیز از طرف اداره کل تبلیغات به انجمن موسیقی ملی واگذار شد که به مدت دو سال ادامه داشت. در سال 1325 با روی کار آمدن پرویز محمود و انتصاب او به ریاست هنرستان عالی موسیقی، برنامه های موسیقی ایرانی مجدداً از هنرستان حذف گردید. وزیری نیز به دانشگاه منتقل شد و مدرس زیبایی شناسی در هنر شد. در همین سال برنامه های موسیقی ارتش در رادیو گشایش یافت. در سال 1326مسئوليت موسيقي راديو از دايره اختيارات انجمن موسيقي ملي سلب شد و تصدي گری موقت ابراهيم منصوري بر رياست موسيقي راديو آغاز شد. در سال 1327طرح تفكيك آموزش موسيقي ايراني از موسيقي غربي و طرح دوره آموزش عالي در هنرستان موسیقی به تصویب رسید.

از اوایل سال 1330 و حتی قبل از آن، از رونق موسیقی ایرانی در رادیو خبری نبود. هرمز فرهت در مقاله ای در جهت اعتراض به وضع آشفته موسیقی رادیو چنین می نویسد: «وقتی شکایت خود را با بعضی کسانی که در امور رادیو دخالت دارند در میان نهادم به من گفتند این موسیقی که مورد دلخوری شماست مردم پسند است و بایستی آن را با موسیقی رقص یا موسیقی جاز غربی مقایسه کنید. به ایشان جواب دادم که رقص و جاز به طور طبیعی به مرور زمان و با وفق محیط به وجود آمده و مورد استعمالش مشخص و محدود است، در حالی که این موسیقی رقص عجیب ایرانی یک موجود مصنوعی و سراپا تقلید است که برای تامین بهره مادی اشخاص در عرض چند سال ایجاد شده و به وسیله دستگاه های رادیو شبانه روز به مردم بیچاره تحمیل می گردد. ... به همت رادیو برای این مردم موسیقی مبتذل و از چند جانب حرامزاده اختراع شده است. عجیب نیست اگر مردم دیگر از موسیقی اصیل ایرانی چیزی نفهمند، چون بدون شک ذوق و فهم هنرشان در قبال اینگونه ابتکارات فاسد شده است... بدبختانه این رادیو است که صدایش به سراسر این کشور و حتی به هر ده کوره می رسد و این رادیو است که نه تنها موسیقی شهری ما را به این حالت رقت آور کشانیده است بلکه دارد کم کم موسیقی محلی ایران را نیز نابود می سازد. این خوانندگان و هنرمندان، امروز ستارگان هالیود ایران هستند و همان اندازه که ارزش هنریشان ناچیز است درآمد مادیشان زیاد است. نه تنها رادیو بلکه مطبوعات کشور نیز که عامل دیگر اطلاعات و روشنی افکار عمومی هستند صفحات خود را با تصاویر زشت و اخبار کودکانه درباره آن بی هنران پر می کنند. ناگفته نگذاریم که از چند تن نوازندگان برجسته و وارد به موسیقی اصیل ایرانی در رادیو استفاده می شود، ولی اکثر این موسیقی دانان از وضع رادیو بسیار شاکی و ناراحت هستند و بعضی هاشان در این اواخر این دستگاه را ترک کرده و بی نهایت تاسف را دارند که از نوارهای ایشان کماکان استفاده می شود و برای این استفاده هیچگونه کسب اجازه از ایشان نمی شود.»

پیدایش برنامه های گلها

ظهور پديده اي به نام رسانه هاي ارتباط جمعي که روز به روز بر رونق آن افزوده می شد و پيامد آن بروز تغييرات بنيادين در فرهنگ، موجب تغيير ذائقه فرهنگي شد. دراين شرايط ممكن بود بر اثر برخي تندروي ها (به علت خود كم بيني، شيفتگي و اطاعت محض از فرهنگهاي بيگانه) يا كندروي ها (به علت تعصبات نابجا و پافشاري بر سنتهاي به جاي مانده از گذشته) موسيقي سمت و سوي درستي نيابد و واقعيات اجتماع را ناديده بگيرد، اما در شرايطي اين چنين با همت و تلاش مرحوم داوود پيرنيا و عده اي از هنرمندان دلسوخته و به منظور حفظ و نگاهداشت موسيقي اصيل ايران، برنامه گلها در راديو شكل گرفت و از طريق اين رسانه تازه تأسيس موسيقي، فاخر ايراني به گوش شنوندگان رسيد.

پيرنيا درسال ۱۲۷۹در تهران متولد شد. دوران طفولیت را تحت توجهات پدر بزرگوارش مرحوم حسن پیرنیا (مشیر الدوله) که از رجال خوشنام و روشنفکر آن زمان بود گذراند. تحصیلات ابتدایی را طبق سنن و آداب آن زمان در منزل و نزد استادان و معلمین وقت فرا گرفت و سپس برای ادامه تحصیلات و فراگیری دروس زبان و غیره به مدرسه سن لوئی که زیر نظر معلمین و استادان فرانسوی اداره می شد قدم نهاد. پس از این دوران به جهت گذراندن دوران تحصیلات عالیه به سوئیس عزیمت کرد و در دانشگاه لوزان در رشته دکترای حقوق فارغ التحصیل شد. پس از بازگشت به وطن به خدمت در وزارت دادگستری مشغول گردید. پیرنیا بنیان گزار و موسس کانون وکلا در ایران بود. در وزارت دادگستری تا رتبه یازده قضائی مدارج را طی کرد و سپس به وزارت دارایی منتقل شد و در این وزارتخانه اقدام به تاسیس اداره احصائیه (آمار) نمود که برای اولین بار در ایران چنین اداره ای به وجود آمد. پیرنیا در حین فراگیری تحصیلات عالیه، با موسیقی کلاسیک آشنایی کامل پیدا کرد و نواختن پیانو را به خوبی فرا گرفت و ادبیات و موسیقی ایران را نیز از یاد نبرد. به زبان های فرانسه، آلمانی، انگلیسی تسلط کامل داشت و در زبان فرانسه تا حد ادبیات عالیه این زبان پیشرفت کرد. بعد از چندی در نخست وزیری به سمت رئیس بازرسی کل در سطح کشور و سپس عهده دار پست معاونت نخست وزیری گردید. پیرنیا همواره در فکر احیای موسیقی سنتی و اصیل ایرانی و زنده نمودن فرهنگ و ادبیات ایران بود و همین فکر باعث شد که به فکر ایجاد برنامه های گلها بیفتد و همواره در این راه با استادان بنامی چون: کلنل علینقی وزیری، مرتضی محجوبی، ابوالحسن صبا، روح الله خالقی، حسین یاحقی، احمد عبادی، مهدی خالدی، علی تجویدی، جواد معروفی و ... تبادل نظر و همفکری داشت و این علاقه شدید باعث گردید که مشاغل دولتی را کنار گذارده و با جدیت هدف والای خود را دنبال کند و برنامه هایی ارزنده که امروز همچون گنجینه ای گرانبها به یادگار مانده است از خود باقی گذارد و موسیقی فاخر ایرانی، ادبیات و فرهنگ غنی این کشور متمدن را نه تنها به مردم ایران بلکه به مردم سایر ملل نیز معرفی نماید و به این امر مهم که تا قبل از ایجاد برنامه های گلها، نه تنها توجهی نمی شد بلکه در بوته فراموشی سپرده شده بود پرداخت.

داود پیرنیا یکی از خدمتگزاران بزرگ موسیقی و ادب ایران در دوره معاصر است و ارزش والای خدمات او به خصوص از آن جهت است که او مبدع و مبتکر روشی بود که قبل از او کسی به آن توجهی نداشت و آن روش تلفیق شعر و موسیقی به گونه ای نو و کمک گرفتن از یکی برای تفهیم و تاثیر ارزش دیگری بود. پيرنيا در مورد تأسيس برنامه «گلها» و علاقه اش به موسيقي مي گويد: «از اوان كودكي ، علاقه بسياري به گل، بخصوص گل لاله داشتم. به خاطر دارم ، وقتي كه دبير ادبيات، تكليفي داد تا بر قطعه اي از «روسو» شاعر و نويسنده فرانسوي تفسيري بنويسم، وقتي براي چندمين بار آن قطعه را خواندم از خانه همسايه آهنگي به گوشم رسيد كه از نظر مفهوم با قطعه «روسو» شباهت داشت. رابطه آن شعر و آهنگ به اندازه اي مشغولم كرد كه به خانه همسايه رفتم و پس از عذرخواهي اسم آن آهنگ را پرسيدم. گفتند: «تنهايي » كه يكي از آثار غيرمشهور «شوپن » است.»

ایجاد برنامه گلها

در سال 1334 فکر ایجاد برنامه ای به نام گلها که حاوی موسیقی اصیل ایرانی همراه با شعر بود از سوی داود پیرنیا مطرح گشت. تا آن زمان موسیقی رادیو دستخوش هرج و مرج شده بود و رو به زوال می رفت. مخلوطی از موسیقی عربی، ترکی، هندی و غیره را که فاقد محتوای فرهنگ با سابقه موسیقی ایرانی بود بدون هیچ کیفیت صحیحی عرضه می کردند. برنامه های گلها به همت و کوشش داود پیرنیا و موسیقی دانان و استادان برجسته، دوره ای دیگر از موسیقی ایرانی را آغاز کرد و جایگاه واقعی هنر و هنرمند در آن مشخص است.

مرحوم پیرنیا در مصاحبه ای چنین می گوید:

«معانی و مفاهیم، وقتی با بیانی لطیف ادا شد، بر دل می نشیند و هرگاه در قالب نظم در آید و موزون گردد، آن می شود که شعرش می نامیم و این از عهده بشری که تمدنش از نظر معنوی به درجات عالی نرسیده باشد، ساخته نیست. شعر ما که از نظر کیفیت و کمیت در دنیا بی نظیر است نیز یکی از نمودارهای تمدن عمیق و ریشه دار ایران است و من شناساندن این گونه مظاهر تمدن و مفاخر هنر ایران را افتخاری بزرگ می دانم و به قدری به این کار علاقمندم و برای آن اهمیت قائل هستم که از هر آنچه غیر آن است ، بگسسته ام و به آن دل بسته ام و تا زمانی که بتوانم به گلها، خاصه گلهای ایران عشق می ورزم ، عشقی که تا به خاطر دارم در دل داشته ام و همواره در تزایدش دیده ام.»

زنده یاد اسماعیل نواب صفا در کتاب قصه شمع چنین می نویسد: «در اویل سال 1335 که از خرمشهر به تهران منتقل شده بودم و هنوز در گمرک تهران کار می کردم، در بعضی از شبهای تابستان برنامه های کوتاه مدتی همراه با آواز خانم فرح و تار آقای ابراهیم سرخوش پخش می شد که اشعاری هم از برخی شعرای معروف به وسیله گوینده ای به نام روشنک خوانده میشد و به برنامه حالت دلپذیری می داد.»

در واقع نواب صفا معتقد است وجود چنین برنامه ای ریشه در ایجاد برنامه گلها دارد.

برنامه های گلها از نظر نوع و اجرا به چندین سلسله برنامه مشخص، متمایز می شوند: گلهای جاویدان، گلهای رنگارنگ، برگ سبز، یک شاخه گل، گلهای صحرایی و گلهای تازه. اینک به بررسی هر کدام از این برنامه ها می پردازیم.

برنامه گلهای جاویدان

این برنامه فاخر به مدت 45 دقیقه بوده است و در این برنامه خبری از اجرای تصنیف و ارکستر نیست. گاهاً در این برنامه اشعاری به صورت ضربی اجرا می شده است. در برنامه های گلهای جاویدان یک و یا دو خواننده شرکت می کردند که به اجرای آواز می پرداختند. در مورد این برنامه عده ای معتقدند که سطح آن از دیگر برنامه های گلها بالاتر بوده و حتی عده ای معتقدند این برنامه ها مخصوص طیف خاصی از جامعه اعم از موسیقی دانان ، اساتید دانشگاه و ... بوده است که با پژوهش در سایر برنامه های گلها متوجه می شویم این خصیصه در سایر برنامه های گلها نیز مشهود است.

در برنامه های گلهای جاویدان اکثراً از اشعار شاعران متقدم و گذشته استفاده می شده است و در بسیاری از برنامه ها قبل از اجرای ساز و آواز، شرح و گفتاری در مورد یکی از شاعران برجسته متقدم توسط دانشمندانی از قبیل استادان : دکتر لطفعلی صورتگر ، علی دشتی، دکتر ضیاء الدین سجادی، رهی معیری، داود پیرنیا و ... توسط خود ایشان (با صدای خودشان) و یا گوینده برنامه قرائت می شود. شکل و فرم اجرای برنامه به این شکل است در ابتدای برنامه، محمد شیرخدایی قطعاتی را در مخالف سه گاه با ساز قره نی (کلارینت) می نوازد و در واقع این مخالف سه گاه آرم همیشگی برنامه های گلهای جاویدان بوده است. سپس گوینده برنامه دو بیت از سعدی را قرائت می کند و در واقع این بخش نیز، جزئی از آرم برنامه است. این دو بیت چنین است:

به چه کار آیدت ز گل طبقی

از گلستان من ببر ورقی

گل همین پنج روز و شش باشد

وین گلستان همیشه خوش باشد

در برنامه هایی که حاوی گفتارهایی در مورد شاعران است، این گفتار توسط خود نویسنده و یا گوینده برنامه قرائت می شود و در اکثر برنامه ها این قسمت با سه تار استاد احمد عبادی و یا نی استاد حسن کسایی همراه است. سپس نوازنده های دیگری تک نوازی و یا هم نوازی می کنند و نوبت به ساز و آواز برنامه می رسد که گاهاً در برنامه هایی 2 خواننده مختلف این قسمت را اجرا می کنند. چند برنامه اولیه گلهای جاویدان به فرمی که شرحش رفت نبوده است. مرحوم داود پیرنیا در مصاحبه ای چنین می گوید:

«در سال 1334 که به همکاری با رادیو دعوت شدم و طی مذاکره ای با دکتر پرویز عدل، برنامه ای ادبی به نام گلهای جاویدان را پیشنهاد کردم، وسایل کار تا حدودی که وضع آن روز اداره تبلیغات اجازه می داد ، فراهم گردید.

اولین برنامه گلها با همکاری آقایان عبادی ، بنان ، صبا و عبدالعلی وزیری به مدت 10 دقیقه با مختصر گفتاری از حافظ با این ابیات شروع شد:

سلامی چو بوی خوش آشنایی

بدان مردم دیده روشنایی

درودی چو نور دل پارسایان

بدان شمع خلوتگه روشنایی

نمی بینم از همدمان هیچ بر جای

دلم خون شد از غصه، ساقی کجایی

این غزل آمیخته با آهنگی بود، اثر استاد علینقی وزیری و منظور من از حیث تطبیق آهنگ و شعر کاملاً تامین بود. دومین برنامه به مدت 10 دقیقه با این رباعی ، که آقای تقی روحانی به سبک انشا خواند ، آغاز شد:

در آتش خویش چون همی جوش کنم

خواهم که تو را دمی فراموش کنم

گیرم جامی که عقل خاموش کند

در جام درآیی و تو را نوش کنم

و در پی آن ، غزل مشهور مولانا با آوای بنان پخش شد:

من مست و تو دیوانه ما را که برد خانه

صد بار تو را گفتم کم خور دو سه پیمانه

ضمن همین برنامه بود که تعلق دیوان شمس تبریزی به مولانا خاطر نشان گردید.

در سومین برنامه از سعدی و چهارمین برنامه از عراقی (که جز نزد خواص معروف نبود) وقتی چند بیت به سمع شنوندگان رسید، ارزش این شاعران عرفانی بر همگان معلوم گردید.

همه شب بر آستانت شده کار من گدایی

به خدا که این گدایی ندهم به پادشاهی

سربرگ گل ندارم، ز چه رو روم به گلشن

که شنیده ام ز گلها همه بوی بی وفایی

به کدام ملت است این، به کدام مذهب است این

که کشند عاشقی را که تو عاشقم چرایی

من همیشه به یاد دورانی که افتخار خدمت به ادبیات ایران نصیبم شد، هستم و به طبع سیمای هنرمندان ارجمندی که با من همکاری داشتند، در دل و دیده ام جلوه گر است. امروز از آقایان احمد عبادی و جواد معروفی سپاسگزارم که عنایت فرموده ، سرافرازم داشته اند و نغماتی به یادگار نواخته اند. نغماتی که همیشه با گوش جان شنیده و خواهم شنید.»

برنامه گلهای جاویدان در واقع اولین سلسله برنامه از برنامه های گلها بوده است و تعداد هنرمندانی که در این برنامه هنرنمایی کرده اند نسبت به سایر برنامه های گلها محدودتر بوده اند که در این قسمت به نام تعدادی از این هنرمندان برجسته اشاره می کنیم.

خوانندگان ثابت برنامه های گلهای جاویدان: استادان ادیب خوانساری، تاج اصفهانی، غلامحسین بنان، حسین قوامی، اکبر گلپایگانی و عبدالوهاب شهیدی. خوانندگان دیگری که چند باری در این برنامه شرکت داشته اند عبارتند از: آقایان جواد ذبیحی، درویش امیر حیاتی و بانوان روح بخش، خاطره پروانه، مرضیه.

نوازندگان برنامه های گلهای جاویدان: استادان مرتضی خان محجوبی، ابوالحسن صبا، احمد عبادی، مهدی خالدی، لطف الله مجد، علی تجویدی، رضا ورزنده، جلیل شهناز، حسین تهرانی، جواد معروفی، حسن کسایی، پرویز یاحقی، حبیب الله بدیعی، فرهنگ شریف، عبدالوهاب شهیدی (عود)، درویش امیرحیاتی (تنبور)، امیرناصر افتتاح و بهرام شمس.

تعداد برنامه های گلهای جاویدان 157 برنامه می باشد که از شماره 1 شروع شده و تا شماره 157 ادامه داشته است. در پایان برنامه های گلهای جاویدان، گوینده با ذکر این عبارت برنامه را به پایان می برد: این هم گلی بود جاویدان از گلزار بی همتای ادب ایران، گلی که هرگز نمیرد. شب خوش.

برنامه گلهای رنگارنگ

چون در برنامه های گلهای جاویدان خبری از تصنیف و ارکستر گلها نبود، به تدریج این اندیشه در ذهن مرحوم پیرنیا راه یافت که موسیقی ضربی ایران نیز می باید در برنامه های گلها جایی داشته باشد، به خصوص که ترانه ها و تصنیف هایی که در رادیو ساخته و پخش می شد غالباً تحت تاثیر و نفوذ موسیقی بیگانه و فاقد اصالت کافی بود. تشکیل ارکستری از هنرمندان صاحب نام که بتوانند نظر او را جلب کنند نیاز به تامین بودجه ای داشت که از توانایی اداره کل انتشارات و رادیوی آن زمان خارج بود. پیرنیا با کوشش و زحمات طاقت فرسا موفق شد نظر مقامات سازمان برنامه و بودجه را به اهمیت موضوع جلب و اعتباری برای این منظور تحصیل کند و به این ترتیب ارکستر گلها تشکیل گردید و برنامه های گلهای رنگارنگ حاصل کار بود. برنامه با موسیقی ضربی و ارکستره که غالباً آهنگ بی کلام یک ترانه اصیل و سنگین بود آغاز می شد و گوینده برنامه بر روی این آهنگ چند شعر زیبا، دل انگیز با معنی و مضمونی دلکش و عمیق قرائت می کرد و این اشعار غالباً از شاعران معاصر انتخاب می گردید. پس از آن اشعار دیگری بر روی سازهای تنها قرائت می شد و سپس خواننده چند بیت شعر که غالباً قسمتی از یک غزل بود به آواز می خواند و در پایان برنامه آهنگ و تصنیف به صورت با کلام به وسیله خواننده و ارکستر اجرا می شد.

تفکر اندیشه نام گلهای رنگارنگ و انتخاب چنین نامی برای این برنامه را مرحوم استاد بنان در مصاحبه ای چنین می گوید:

«سال ها بود که در رادیو می خواندم، اما در آن زمان برنامه ای به نام گلها نبود. یک روز آقای پیرنیا مجله ای را به نام گلهای رنگارنگ که متعلق به یکی از دوستان من بود، دید و از نام آن مجله برای این برنامه اقتباس کردند.»

مرحوم استاد علی تجویدی از ضبط اولین برنامه گلهای رنگارنگ چنین می گوید:

«در آن موقع بیشتر آهنگ هایی که از رادیو پخش می شد، غیر از برنامه ای که انجمن موسیقی داشت، به وضع فلاکت باری افتاده بود، خوانندگانی که شایستگی خواندن نداشتند، غالباً ضمن اینکه در برنامه شرکت می کردند، ارکسترها هم به نام آنان بود. البته در میان آنها خوانندگان خوبی هم پیدا می شد. یادم می آید که در آن زمان اساتیدی نظیر صبا و محجوبی بسیار دلسرد شده بودند و تقریباً اوضاع به این شکل بود که انگار آن ها را کنار گذاشته اند. روزی در یکی از راهروهای رادیو با آقایی برخورد کردم که مرد محترم و جا افتاده ای بود ایشان ضمن ملاطفت به بنده گفتند: آقا نمی خواهید با برنامه جدید همکاری کنید، گفتم: کدام برنامه ؟ ، گفتند: «برنامه گلها» گفتم: من هنوز نشنیده ام ، درست هم می گفتم، چون یکی دو هفته بود که برنامه گلها شروع به کار کرده بود. این مرد بزرگوار که داوود پیرنیا نام داشت خدا بیامرزدش ، مرا سخت تحت تاثیر قرار داد و همان روز عصر آمدم نزد ایشان و قطعه ای را نواختم ، چند روزی از این ماجرا گذشت و من ایشان را ندیدم ، ولی در برنامه ، ساز من توام با اشعاری دلچسب پخش شد. از آن موقع به بعد تصمیم گرفتم شخصاً با این برنامه بیشتر همکاری داشته باشم و بعد مجدداً آقای پیرنیا را دیدم و پیشنهاد کردم که ما یک ارکستری داشته باشیم، مرحوم پیرنیا ارکستری درست کرد با شرکت بنده ، استاد صبا ، محجوبی ، وزیری تبار ، حسین تهرانی و آقای مجد. به هر حال یادم است قطعه ضربی را ساخته بودم و این ارکستر اجرا کرد، تصمیم گرفتم که برای این برنامه آهنگی تهیه کنم اولین آهنگی که تهیه کردم، روی یکی از اشعار وحشی بافقی بود که خانم خاطره پروانه آن را خواند و فوق العاده مورد توجه قرار گرفت و مرحوم صبا هم فوق العاده مرا تشویق کرد. اما عرض کنم که اولین اجرا در برنامه گلها رنگارنگ در ماهور و آهنگی است منسوب به شیدا، به نام صورتگر نقاش چین.

اصل این آهنگ در چهارگاه است ولی در ماهور هم منتقل کرده اند وقتی که این آهنگ را آوردند، بنده مقدمه ای برایش ساختم و آن را با تار شاپور حاتمی، ضرب مرحوم مجیدی و ساز بنده اجرا کردیم که به عنوان اولین برنامه گلهای رنگارنگ اجرا شد. در اینجا لازم است یادی کنم از زحمتی که روح الله خالقی برای برنامه گلها کشیدند و تنظیم آهنگ های عارف و شیدا را برای این برنامه ، انجام دادند.»

برنامه های گلهای رنگارنگ از شماره 100 آغاز می شود و آخرین برنامه ای هم که موجود است شماره 581 می باشد، با این وجود باید گفت تعداد برنامه های گلهای رنگارنگ 481 عدد است اما اینچنین نیست. بعضی از شماره های این برنامه شامل شماره "ب" و "ث" نیز هستند. تعدادی از محققان، پژوهشگران و آرشیوداران ادعا می کنند این شماره های "ب" و "ث" 100 عدد هستند و با احتساب اینها جمعاً 581 برنامه گلهای رنگارنگ موجود است. اما نمی توان با اطمینان کامل و با صراحت تمام این تعداد را قبول کرد. به هر صورت در این برنامه هنرمندان بسیاری شرکت داشته اند اما خوانندگانی که بیشتر از همه در این برنامه شرکت داشته اند عبارتند از : استادان غلامحسین بنان، حسین قوامی، اکبر گلپایگانی، عبدالوهاب شهیدی و بانوانی چون مرضیه، الهه و ... .

همانطور که در معرفی برنامه های گلهای رنگارنگ اشاره شد، چون این برنامه ها شامل تصنیف می باشند و این تصانیف با نظمی کامل و به همراهی ارکسترهای بزرگ و هارمونی و تنظیم های استادانه صورت گرفته است، در این قسمت به استادانی که در امر تصنیف سازی همت گمارده اند اشاره می کنیم. تعدادی از آهنگسازان برجسته ای که در این برنامه آهنگ ساخته اند عبارتند از : استادان مرتضی محجوبی، علی تجویدی، روح الله خالقی، علی نقی وزیری، حسین یاحقی، جواد معروفی، مهدی خالدی، ابوالحسن صبا، موسی معروفی، مجید وفادار، حبیب الله بدیعی، پرویز یاحقی، همایون خرم، اسدالله ملک و ... . در ضمن همین برنامه ها آهنگهایی از آهنگسازان پیشین که در قید حیات نبوده اند نیز به سمع شنوندگان رسیده است که همراه با تنظیمی استادانه از سوی برخی اساتید صورت گرفته است. از جمله استادانی که در امر تنظیم کنندگی، ارکستراسیون و هارمونی شاخص برنامه گلها بوده اند می توان به نام استادان: علی نقی وزیری، روح الله خالقی، جواد معروفی، علی تجویدی ، پرویز یاحقی و ... اشاره کرد. از رهبران ارکستر برنامه های گلهای رنگارنگ می توان به نام استادان ابوالحسن صبا، روح الله خالقی، جواد معروفی و علی تجویدی اشاره کرد.

در پایان برنامه های گلهای رنگارنگ اولیه، گوینده با ذکر این عبارت برنامه را به پایان می برد: این هم گلی بود رنگارنگ از گلزار بی همتای ادب ایران، گلی که هرگز نمیرد. شب خوش.

برنامه برگ سبز

دلیل استفاده شدن نام برگ سبز را مرحوم سید جواد ذبیحی در مصاحبه ای چنین می گوید:

«از آنجایی که خود جناب داود پیرنیا از ارادتمندان خاندان ولایت بودند و به دلیل این که خود من نیز از سادات هستم، جناب پیرنیا این اسم را برای این برنامه انتخاب کردند. برگ سبز در شب های جمعه پخش می شد. اولین برنامه همه با نی استاد کسائی و تار استاد جلیل شهناز بود در سه گاه که من نیز اشعار مثنوی را می خواندم. مرحوم پیرنیا می خواست که اسم این برنامه را برگ سبز بگذارند، زیرا این برگ سبز از آن برگ سبزهایی است که هیچ وقت زرد نمی شود.»

همانطور که از مصاحبه مرحوم ذبیحی مشهود است، این برنامه ها حالت عرفانی خاصی داشته اند. برنامه های برگ سبز از شماره 1 شروع می شوند و تا شماره 312 ادامه دارند، البته تعداد معدودی از برنامه ها حاوی نسخه "ب" هم هستند. اولین برنامه برگ سبز با صدای مرحوم سیدجواد ذبیحی و نی استاد کسائی و تار استاد جلیل شهناز بوده است. صدای ذبیحی را سازی همراهی نمی کرد، بلکه پس از اجرای قطعاتی سازی آواز را ایشان بدون ساز اجرا می کرد. اولین برنامه هم با شعری از هاتف اصفهانی اجرا شد. فرم و شکل کلی برنامه های برگ سبز اینچنین است که غالباً برنامه ها در مدت 30 دقیقه اجرا می شدند. گوینده برنامه در ابتدای برنامه این دو بیت از شیخ عطار را قرائت می کند:

چشم بگشا كه جلوه دلدار
به تجلي است از در و ديوار
اين تماشا چون بنگري گويي
ليس في الدار غيره ديار

سپس نوازنده یا نوازندگانی تک نوازی و یا هم نوازی می کنند و سپس نوبت به اجرای ساز و آواز می رسد. در حین نوازندگی نوازندگان نیز همانند سایر برنامه های گلها، گوینده اشعار نابی را قرائت می کند. پس از پایان برنامه، گوینده برنامه را با این تک بیت از عراقی به پایان می رساند:

زیبد که ز درگاهت نومید نگردد باز

آنکس که به امیدی بر خاک درت افتد

آن گاه پس از قرائت این بیت، اینچنین می گوید:

«اين هم برگ سبزي بود، تحفه درويش ، علي نگهدار شما»

لازم به ذکر است که در برنامه های پایانی برگ سبز، اشعار ابتدایی و انتهایی برنامه قرائت نمی شود. خواننده 14 برنامه ابتدایی برگ سبز (به غیر از برنامه شماره 12)، مرحوم جواد ذبیحی است. اما در مورد برنامه شماره 12 حرف و حدیث بسیار است. چون در قسمت اعلام برنامه، نام خواننده معرفی نمی شود و در ضمن این خواننده فقط همین یک برنامه را در گلها اجرا کرده است، از این رو نام ایشان برای بسیار از محققان و پژوهشگران گلها مبهم مانده است. خوانندگانی که بیشترین اجرا را در برنامه های برگ سبز داشته اند عبارتند از: استادان حسین قوامی، اکبر گلپایگانی، عبدالوهاب شهیدی و محمودی خوانساری.

چند برنامه جالب توجه نیز در برگ سبز ضبط گردیده است که می توان به آنها اشاره کرد: در برنامه های برگ سبز 20 و برگ سبز 20 ب، شاعر معاصر و گرانمایه مرحوم عماد خراسانی به همراهی سنتور استاد رضا ورزنده اشعاری از مولانا و اشعار خودش را به آواز در دستگاه شور اجرا می کند. در برنامه های برگ سبز 26 بانو زهره (منصوره اتابکی) شاعره معاصر، آوازی در دستگاه سه گاه با ویولن استاد حبیب الله بدیعی و در برگ سبز 33 نیز آوازی در مایه افشاری با ویولن استاد حبیب الله بدیعی اجرا می کند.

برنامه یک شاخه گل

در برنامه های شاخه گل 2 نوع برنامه وجود دارند که البته با احتساب برنامه های پایانی باید گفت 3 نوع شاخه گل اجرا می شده است.

نوع اول: برنامه هایی 15 دقیقه ای که در آن فقط تصنیف اجرا می شود و خبری از آواز نیست. بدین ترتیب که پس از قسمتی از آهنگ برنامه (به صورت بی کلام)، تک نوازی و یا چند نوازی نوازندگان پخش می شود و در پایان برنامه خواننده تصنیف را به همراهی ارکستر اجرا می کند. لازم به ذکر است تقریباً تمامی این تصانیفی که در برنامه های شاخه گل اجرا می شوند از برنامه های گلهای رنگارنگ گرفته شده اند و در واقع همان اجراها می باشند. البته در تعداد محدودی از برنامه ها خلاف این موضوع نیز پابرجاست. تعدادی برنامه های شاخه گل 15 دقیقه ای نیز موجود هستند که در آنها فقط ساز و آواز اجرا می شود و خبری از تصنیف نیست.

نوع دوم: برنامه های 30 دقیقه ای که در آنها ارکستر گلها آهنگی را به صورت بی کلام در ابتدا و انتهای برنامه اجرا می کنند و این آهنگ ها در واقع بی کلام هستند و در خلال برنامه شاهد ساز و آواز هستیم. البته تعدادی برنامه های 30 دقیقه ای نیز موجود هستند که هم شامل آهنگ کلام دار و هم ساز و آواز می باشند.

نوع سوم: برنامه های پایانی شاخه گل که اغلب به یک ساعت هم می رسند و در آنها چند خواننده هنرنمایی می کنند و در خلال این برنامه ها گاهاً آهنگهای با کلام هم اجرا می شوند.

در بین تمامی برنامه های شاخه گل استادان اکبر گلپایگانی، حسین قوامی، عبدالوهاب شهیدی و بانوان مرضیه و الهه بیشترین اجراها را دارند. در برنامه های شاخه گل گاهاً آهنگهای محلی (گیلانی، مازندرانی، بیرجندی، ارمنی و ...) نیز شنیده می شوند. اولین برنامه یک شاخه گل با صدای خانم آذر (حنانه) ، سنتور استاد فرامرز پایور و ویولن مرحوم استاد صبا، با دکلمه شعر (شعر از حاج میرزا حبیب خراسانی) توسط خانم کوکب پرنینان این چنین اجرا می شود:

امروز امیر در میخانه تویی تو

فریاد رس ناله مستانه تویی تو

مرغ دل ما را که به کس رام نگردد

آرام تویی ، دام تویی، دانه تویی تو

و یک تصنیف نیز در ماهور با صدای خانم آذر اجرا می شود که تصنیفی قدیمی است. برنامه های شاخه گل از شماره 1 شروع می شود و تا شماره 465 ادامه دارد و در یکی، دو تا از برنامه ها نیز شاهد نسخه "ب" هستیم.

برنامه گلهای صحرایی

این برنامه ها نوعی خاص و ویژه از برنامه های گلها هستند که متعلق به موسیقی محلی و فولکلوریک ایران می باشند. مرحوم پیرنیا در این برنامه ها سعی داشته است از تمامی مناطق ایران آهنگهایی محلی را به استماع شنوندگان برساند.

اولین برنامه گلهای صحرایی با صدای انوشه بود که او در این باره چنین می گوید: «همکاری ام را با رادیو از سال 1336 شروع کردم. اهل شیراز هستم و نام اصلی من عفیفی است، علت این نام مستعار، شغلم بود که فاصله زیادی با هنر داشت. اصلاً هم خیال نداشتم که یک روزی در رادیو بخوانم. با دوستی دیرینه ای که با مرحوم پیرنیا داشتم و اصرار بیش از حد ایشان و علاقه خودم مبنی بر اینکه آهنگ های شیرازی یک جایی باید ثبت بشود این کار را به بهترین شکلی که امکان داشت، انجام دادم و یک نواری در منزل تهیه کردم و به خدمت جناب پیرنیا دادم که گوش بدهد و هر کسی را که مستحق می داند آن ها را با موسیقی اجرا کند. در این نوار تمام آهنگ های شیرازی را خواندم و ضبط کردم. مدتی گذشت که شنیدم یکی از آهنگ ها پخش شده است. جناب آقای پیرنیا گفتند که بهتر از خودت کسی نیست و بعد رفتیم به رادیو، اولین برنامه گل های صحرایی آهنگی است شیرازی که در مایه لری منطقه فارس است و با این شعر شروع می شود:

راه رفتنت واویلا ، خندیدنت واویلا ، رقصیدنت واویلا

راه رفتنت، خندیدنت، میان دشت رقصیدنت واویلا

بوای بوام سوزانده

آسمان به آن گپی گوشه اش نوشته

هر کی یارش خوشگله جاش تو بهشته

دومین برنامه ، با ویلن پرویز یاحقی و سنتور ورزنده بود که بلال بلالم نام دارم. شعرش این است:

ایوای بالام بند او بالام بند ، به چتر یارم اشرفی بند

بلال بلالم بلا بلالم ، دلبر خداحافظ ، بکن حلالم

در برنامه گلهای صحرایی تا آنجا که یادم می آید خانم سیما بینا که تازه از برنامه کودک به برنامه گلهای صحرایی آمده بود و خانم غزال، روح انگیز، روح بخش ، خانم فتانه ، مرحوم داریوش رفیعی و چند نفر دیگر که یادم نیست شرکت داشتند. نام مستعار انوشته ، اسم پسرم است که بدین نام در برنامه گلهای صحرایی می خواندم.»

تعداد برنامه های گلهای صحرایی 62 برنامه است که از شماره 1 شروع می شود و تا شماره 62 ادامه دارد. یکی دو مورد از برنامه ها نیز شامل نسخه "ب" می باشند.

برنامه گلهای تازه

شکل گیری برنامه گلهای تازه

مرحوم اسماعیل نواب صفا در کتاب قصه شمع از قول بیژن فرازی اینچنین می گوید:

«در آبان ماه 1345 که هوشنگ انصاری وزیر اطلاعات شده بود دو تن از خوانندگان علیه پیرنیا شروع به تحریک می کنند، از جمله مرضیه که همه شهرتش را مدیون گلها می باشد، نامه ای علیه ایشان نوشته و تکثیر کرده بود. همه این مسائل بر ناراحتی روحی پیرنیا تاثیر گذاشته بود تا اینکه روزی اطلاع یافتم که قرار است انصاری کسانی را جهت بازرسی کارهای پیرنیا اعزام دارد. در اینجا باید یادآور شوم که پیرنیا در ازای خدماتی که انجام می داد حقوقی دریافت نمی کرد. هر نوازنده یا گروهی که کارشان را انجام می دادند پس از اختتام بر طبق یادداشتیکه پیرنیا امضا کرده بود دستمزدشان را از صندوق دریافت می کردند. بنابراین اصولاً پولی در اختیار پیرنیا نبود و حقوقی نمی گرفت که احتیاج به بازرسی داشته باشد آنهم چه کسی! می خواست نسبت به کدام شخص اینگونه بی حرمتی روا دارد؟! من قبلاً ماجرای اعزام بازرس را به پیرنیا گفته بودم. نیم ساعت بعد دکتر تسلیمی معاون وزارت اطلاعات و رضا عاطفی مدیر کل فنی رادیو بدون اجازه یا اطلاع قبلی وارد اطاق پیرنیا شدند. آن روز پیرنیا سیزده برنامه تازه حاضر و آماده داشت. آقایان وارد شدند، پیرنیا به هیچ یک اعتنایی نکرد. به من گفت هر برنامه ای می خواهند در اختیارشان بگذار. من هم یکی از برنامه های تازه را بر روی ضبط گذاشتم، پس از این که مقداری از مقدمه برنامه پخش شد دکتر تسلیمی اظهار داشت پس چرا در میان ارکستر، تنبک وجود ندارد؟ به ایشان توضیح دادم که مدتهاست در ارکسترهای بزرگ و موسیقی های هارمونیزه شده تنبک لازم نیست. آنها رفتند و پیرنیا نیز بلافاصله استعفای خودش را نوشت و برای وزیر فرستاد و وزارتخانه را برای همیشه ترک کرد و برنامه شماره 405 (گلهای رنگارنگ) آخرین برنامه ایست که زیر نظر پیرنیا ضبط گردیده است. این بود چگونگی رفتار با شخصیت بزرگ و قابل احترامی مانند داود پیرنیا. بنابراین بعد از این واقعه که هنوز هم از نوشتن آن متاثر می شوم، پیرنیا دیگر حاضر به ادامه خدمت نشد و اصرار دوستان و علاقه مندان مفید واقع نگردید و در آبان ماه 1350 در حالی که بیش از هفتاد سال داشت درگذشت.»

پس از اینکه مرحوم پیرنیا در سال 1344 از حضور در برنامه های گلها کناره گیری کرد، تا سال 1347 برنامه های گلها زیر نظر شادروان رهی معیری و همکاری محمد میرنقیبی ضبط می گردید. پس از اینکه مرحوم رهی معیری در سال 1347 بدرود حیات گفت، روانشاد پژمان بختیاری با میرنقیبی آغاز به همکاری کردند و این همکاری تا سال 1351 ادامه داشت. در اواخر سال 1351 سازمان رادیو تلویزیون این برنامه را به آقای هوشنگ ابتهاج (سایه) واگذار می کند و در واقع برنامه های گلهای تازه به وجود می آیند. ابتهاج شکل و نوع برنامه را تا حدودی تغییر داد. برنامه های گلهای تازه تا اندازه ای با دیگر برنامه های گلها متفاوت می باشد.

برنامه های گلهای تازه از شماره 1 شروع می شود و تا شماره 201 ادامه دارد. در این بین تعداد معدودی برنامه وجود دارند که شامل نسخه "ب" هستند. اولین برنامه گلهای تازه را استاد عبدالوهاب شهیدی با همکاری استاد جواد معروفی اجرا می کند. تعدادی از شماره های پایانی این برنامه وجود ندارند و در این مورد نقل قول های متفاوتی به گوش می رسد. عده ای معتقدند که این شماره ها قرار بوده ضبط شوند که ضبط نشده اند و در واقع وجود خارجی ندارند. عده ای دیگر معتقدند این برنامه ها ضبط شده اما در دسترس نیستند. در برنامه های گلهای تازه تعدادی از خوانندگان و نوازندگان سابق گلها شرکت نداشتند و عده ای هنرمندان جدید پا به عرصه جدید نهاده بودند. اشعار این برنامه بیشتر از شاعران متقدم هستند. در امر گویندگی برنامه ها در بیشتر موارد، گوینده جدیدی به نام خانم فخری نیکزاد عهده دار قرائت و دکلمه اشعار بوده است. بعضی از آثار گلهای تازه به صورت ارکستری اجرا شده که فرم کار با نوع ارکستر گلهای رنگارنگ متفاوت است. اکثر این آثار توسط هنرمندانی چون فرهاد فخرالدینی ، فریدون شهبازیان ، مصطفی کسروی و فریدون ناصری توسط ارکستر رادیو تلویزیون ملی ایران تنظیم یافته است و البته بسیاری از آهنگ ها و تصانیف قدیمی نیز با تنظیم استاد فرامرز پایور به شکلی دیگر اجرا شده اند.

بسیاری از هنرمندان از برنامه های گلهای تازه و نوع اجرای آن انتقاد می کنند در مقابل نیز عده ای دیگر این برنامه ها را تایید می کنند. شخص نگارنده در این قسمت، بدون اینکه نظر شخصی و یا تحلیل های شخصی خود را به خواننده القا کنم، نقل قول هایی را در این زمینه یادآور می شوم و در واقع قضاوت را بر عهده خوانندگان گرامی می گذارم.

مرحوم استاد پرویز یاحقی در مصاحبه ای با حبیب الله نصیری فر در کتاب "گشت و گذاری در موسیقی سنتی ایران" چنین می گوید:

«حدود سال های چهل و چهار و پنج بود که داود پیرنیا از رادیو رفت و با رفتن او از رادیو، برنامه های گلها پژمرده شد و از بین رفت به طوری که بعد از رفتن او از رادیو، برنامه گلها دیگر گلی نشد چه رسد به اینکه گلها باشد. ای کاش که بعد از فوت پیرنیا متوقف شده بود ولی آمدند پس از مرگ او دست درازی کردند به این برنامه ها و رشته رشته کردند آن را و صورت ها و ابعاد عجیب و غریب دادند به آن و پخش کردند و آن چه را که مرحوم پیرنیا و همکارانش از بزرگان موسیقی و فرهنگ صوتی ایران بودند مانند آثاری از کلنل وزیری، خالقی، عارف و شیدا و بسیاری از آثار ارزنده دیگری را که آرانژمان شده بود و برای تنظیم آن ها زحمت فراوان کشیده شده بود متاسفانه دستکاری کردند و قطعه قطعه نمودند و با اظهار نظر کردن های عجیب و غریب که آقا این درست نیست، این باید این طوری باشد، بیایید یک کاسه کنیم برنامه ها را و اسامی دیگری روی این برنامه ها گذاشتند که خود آن اسم ها هم غلط و نابجا بود. ... . بزرگترین فاجعه ایی که بعد از پیرنیا در این مورد به وقوع پیوست از هم پاشیده شدن ارکستر بزرگ گلها بود که با آن همه مرارت و زحمت درست شده بود که تعدادی از این هنرمندان را فریدون ناصری هنرمند ارجمند از دیگر دستگاه های هنری مملکت با چه خون دلی برای همکاری با برنامه های گلها به رادیو آورده بود، نمی آمدند همکاری کنند و می گفتند آقا، آن دستگاه ما را اخراج می کند و حقوقمان را نمی دهد ولی آقای ناصری به خاطر سوابق دوستی و معنوی که با زنده نام داود پیرنیا داشت این هنرمندان را آوردند و آن برنامه های ارزنده را نواخته و ضبط گردید. البته اتهاماتی هم به پیرنیا می زدند در ارتباط با برنامه های گلها ولی یک چیزی که در گلها بود و هیچ کس هم نمی تواند آن را انکار نماید این بود که همه چیز گلها بر مبنای یک ضابطه بود، یعنی هر آهنگسازی حق داشت آهنگ برای برنامه های گلها بسازد و اگر می ساخت پیرنیا نمی پذیرفت و اگر پیرنیا قبول می کرد، خالقی آن را نمی پذیرفت و اگر خالقی قبول می کرد، معروفی قبول نمی کرد و از نظر تیزبین و موشکاف هر یک از اینها باید می گذشت تا به برنامه گلها راه پیدا می کرد. همین طور شعر، دقیقاً به همین شکل بود اگر همه شان می پذیرفتند، رهی معیری نمی پذیرفت. اگر رهی زیر بار می رفت پیرنیا قبول نمی کرد. به هر حال به این طریق آهنگ و شعر یک دست چین از بهترین ها بود. یک روزی علی نقی خان وزیری در مجلسی می گفت: «من خداوند را با شیدا شناختم و پی به وجود خدا بردم و خداوند را قبول دارم». حالا فریدون ناصری عقیده دارد که شیدای دوم را در وجود مرتضی محجوبی می دیده که اتفاقاً از جهت ریخت و قیافه و برخورد و حرکات هم، دقیقاً به شیدا می ماند. وی پیانو، این ساز عجیب و غریب بین المللی را به صورتی می نواخت که شما اگر اهل فن بودید برایتان حیرت آور بود و مثل یک ساز کششی، در حالی که می دانیم یک ساز چکشی است. در هر حال بعد از پیرنیا، با یک دست گروهی از آدم هایی که با این مسائل بیگانه بودند و نمی دانستند کار هنری و موسیقی و شعر و شاعری و فرهنگ صوتی چیست، ضابطه به رابطه بدل گردید، یعنی حسن علی خان هم که در ارکستر مثلاً شماره 2 کاری ارائه کرده بود آوردند و گفتند آقا یک شعر اول و یک شعر هم آخر و یک قطعه ساز هم وسطش بگذار! این هم می شود برنامه گلها. اولاً اینجا این ضابطه شکست و هر کسی راه پیدا کرد، البته اشتباه نشود، اینجا مسئله راه بندان نبود و این فکر پیش نیاید راه برای عده ای بسته شده بود. گلها یک برنامه وسیع و پر محتوا با تکنیکی عالی بود که هر کسی راهی در آن نداشت و نمی توانست در یک چنین برنامه ای راه داشته باشد جز اساتید و چیزی لازم بود که در حد و شان گلها بود که در وجود خیلی ها آن چیز وجود نداشت و متاسفانه با فوت داود پیرنیا، این حد و مرز به هم خورد. همه راه پیدا کردند و برنامه گلها به حد یک برنامه معمولی و عادی و بعضی مواقع حتی به صورت یک برنامه ساده تنزل پیدا کرد. یکی از حسن های پیرنیا این بود که برای ضبط هر برنامه گلها با بسیاری از اساتید مشاوره می کرد و در میان می گذاشت و حتی با کسانی که به آنها دسترسی حضوری نداشت تلفن می کرد و همه نظرها را پرس و جو می کرد و دقیقاً هر برنامه را با یک وسواس و بررسی کامل و همه جانبه ضبط می کرد که آن هم ساعت ها گاهی تا سپیده صبح که می زد، با اعضای گروه گلها در رادیو به سر می برد، در صورتی که خیلی ها در آن ساعات در خواب ناز بودند در منازلشان.»

در مقابل عده ای معتقدند، برنامه های گلهای تازه مجالی برای ظهور هنرمندان جوانی بود که تاثیر گذار بودند و برنامه های جالبی را اجرا کردند. آهنگسازان جدیدی پا به عرصه وجود نهادند. بسیاری از پیش درآمدها، رنگ ها و تصانیف قدیمی با حال و هوایی تازه و تنظیم های جدید به گوش رسیدند و ... .

در این قسمت با پایان یافتن معرفی برنامه گلهای تازه به موارد دیگری از برنامه های گلها می پردازیم.

آهنگسازان گلها

در سایر برنامه های گلها، علاوه بر آهنگهای قدیمی هنرمندانی چون : شیدا ، عارف ، درویش خان ، حسام السلطنه و ... که آهنگهایشان در برنامه گلها تنظیم یافته بود و اجرا می گردید آهنگسازان هم عصر نیز آهنگهایی برای این برنامه می ساختند. این آهنگسازان عبارتند از استادان: مرتضی محجوبی، علی نقی وزیری، ابوالحسن صبا، روح الله خالقی، علی تجویدی، جواد معروفی، مهدی خالدی، حسین یاحقی، رضا محجوبی، موسی معروفی، پرویز یاحقی، مجید وفادار، محمد بحرینی پور، مرتضی نی داود، حبیب الله بدیعی ، همایون خرم، مهدی مفتاح، حسین علی ملاح، اسماعیل مهرتاش، ابراهیم منصوری، محمد میرنقیبی، زرین پنجه، سلیم فرزان، انوشیروان روحانی، اسدالله ملک، جواد لشکری، بزرگ لشکری، فرامرز پایور، فرهاد فخرالدینی، فریدون شهبازیان، مصطفی کسروی ، بهرام صمیمی، جهانبخش پازوکی، موید ثابتی، خاچاطوریان و ...

گویندگان گلها

در برنامه های گلها، گویندگان بسیاری وظیفه قرائت اشعار متن برنامه ها را عهده دار بوده اند که در این قسمت به ذکر نام آنها می پردازیم. این هنرمندان عبارتند از آقایان و خانم ها: صدیقه رسولی (روشنک)، اسدالله پیمان، کوکب پرنیان، تقی روحانی، اکبر مشکین، فروزنده اربابی، بهرام سلطانی، نورالدین ثابت ایمانی، قدسی رهبری، مرتضی اخوت، آذر پژوهش، فیروزه امیر معز، محمد سلطانی، شمسی فضل اللهی، مولود عاطفی، ایراندخت پرتوی، مهناز، فرخنده، جمشید عدیلی، رضا معینی، فریدون توفیقی، فخری نیکزاد، امیر نوری و ...

خانم روشنک در مصاحبه ای در سال 1354 چنین می گوید:

«نام اصلی من صدیقه سادات رسولی است در سال 1327، با سمت گویندگی وارد خدمت رادیو شدم و تا سال 1334 در قسمت های مختلف رادیو گویندگی می کردم.

زمانی که می خواستم وارد رادیو شوم ، 81 نفر جهت گویندگی شرکت کرده بودند که از میان آنان قبول شدم کسانی که از من امتحان گرفتند: مرحوم سعید نفیسی ، حسینقلی مستعان، حسین زاهدی، مرحوم صبحی و چند نفر دیگر هم بودند که الان یادم نیست. مرحوم پیرنیا از برنامه سوم گلها مرا دعوت به همکاری کردند. نام روشنک را هم ایشان برایم انتخاب کرد و اولین شعری را که در برنامه گلها خواندم ، این بود:

طاعت از دست نیاید گنهی باید کرد

در دل دوست به هر حیله رهی باید کرد

شب که خورشید جهان تاب، نهان از نظر است

طی این مرحله با نور مهی باید کرد

از خاطراتم این است که گاهی که از رادیو بیرون می آمدم، جوانان علاقه مندی در بیرون رادیو بودند که از من می خواستند اشعاری را که در برنامه گلها می خوانم، برایشان بنویسم. ولی همیشه به دلیل جوان بودن آنها این شعر را برایشان می نوشتم.

نخست موعظه پیر می فروش این بود

که از معاشر ناجنس احتراز کنید

اما حالا پس از گذشت چند سال اگر قرار باشد مطالبی بنویسم، این شعر را هم اضافه می کنم:

از امروز کاری به فردا نماند

چه دانی که فردا چه آید زمان»

در پایان یک بار دیگر تعداد برنامه های گلها را متذکر می شویم:

گلهای جاویدان (157 برنامه)

گلهای رنگارنگ (581 برنامه)

برگ سبز (312 برنامه)

یک شاخه گل (465 برنامه)

گلهای صحرایی (62 برنامه)

گلهای تازه (201 برنامه)

منابع :

کتاب سرگذشت موسیقی ایران نوشته استاد روح الله خالقی (دو جلدی)

کتاب تاریخ تحول ضبط موسیقی در ایران نوشته دکتر ساسان سپنتا

کتاب قصه شمع نوشته اسماعیل نواب صفا

کتاب مردان موسیقی سنتی و نوین ایران نوشته حبیب الله نصیری فر (دو جلدی)

کتاب گشت و گذاری در موسیقی سنتی ایران نوشته حبیب الله نصیری فر

کتاب ادیب خوانساری آوای جاودان در موسیقی ایران نوشته دکتر شیرین ادیب

کتاب گلهای تازه نوشته علیرضا دربندی

کتاب تاریخچه تاسیس رادیو نوشته حبیب الله نصیری فر

نوارهای صوتی برنامه های گلها

نوارهای صوتی مصاحبه با اساتید

مجله موزیک ایران

اطلاعات شخصی

برنامه های گلها

avayegolpa — Fri, 19 Jun 2009 13:48:33 GMT

این وبلاگ به زودی با مقاله ای با عنوان "شکل گیری موسیقی در رادیو ایران و شکل گیری برنامه های گلها" بروز رسانی می شود.

از آتـش عشــق هر که افروخته نیست

با او سـر سـوزنی دلـم دوخـتـه نیست

گـر ســوخـتـه دل نئی ز مـا دور کـه ما

آتـش به دلی زنیم کـو سـوخـته نیست

سالشمار زندگی استاد ادیب خوانساری - آثاری از استادان گلپا و ادیب خوانساری

avayegolpa — Sun, 17 May 2009 18:04:18 GMT

نوای آسمانی آید از گلبانگ رود امشب

بیا ساقی که رفت از دل، غم بود و نبود امشب

فراز چرخ نیلی ، ناله مستانه ای دارد

دل از بام فلک دیگر نمی آید ، فرود امشب

با کلامی موزون ، زیبا و عرفانی که برخاسته از دل عاشقی چون شادروان رهی معیری است آغاز سخن می کنم و با پستی دیگر در خدمت دوستان صاحب دل خواهم بود.

سخن پرمایه و متفکرانه استاد اکبر گلپایگانی که همیشه و همه جا فرموده اند: "یگانه آوایی که روح مرا اغناء کرد آوای مرحوم استاد ادیب خوانساری بود." ، هر انسان هنرمند و هنردوستی را وادار می کند که با مراجعه به گنجینه آثار استاد ادیب خوانساری به مهارت ، توانایی و استادی این هنرمند ارزنده پی ببرد. بنده نیز چند صباحی است که مراجعتی عمیق به آثار استاد ادیب داشته ام و واقعاً شیفته این صدای زیبا و آسمانی با آن غنا و حس عارفانه آن شده ام. در این پست نیز قصد دارم از دو هنرمند ارزنده ای یاد کنم که بسیاری از لحظات زندگی ام با آوای بی بدیل آنان رقم خورده و حاصل آن ، انس و الفتی عمیق و نا گسستنی بوده است.

سالشمار زندگی استاد اسماعیل ادیب خوانساری

1280- تولد در شهر خوانسار

1294- پوشیدن لباس طلبگی - در این ایام با صدای زیبا خود موذن مسجد می شود.

1295- آغاز تعلیم ردیف های آوازی تحت نظر مرحوم عندلیب گلپایگانی (تولایی)

1298- عزیمت به اصفهان و آغاز تعلیم ردیف ، دقایق و ظرایف مکتب آواز اصفهان زیر نظر مرحوم سید عبدالرحیم اصفهانی - آغاز آشنایی و دوستی با استاد جلال تاج اصفهانی در مکتب سید عبدالرحیم.

1300- آغاز تعلیم زیر نظر مرحوم نایب اسدالله (نوازنده چیره دست نی) جهت آشنایی با شیوه های مختلف همراهی ساز با آواز و جواب آواز

1301- تعلیم از محضر مرحوم میرزا حبیب اصفهانی (شاطر حاجی) که یکی از شاخص ترین چهره های مکتب آوازی اصفهان بود. در ضمن در همین ایام از محضر مرحوم میرزا حسین خضوعی (ساعت ساز) که یکی دیگر از چهره های شاخص مکتب آواز اصفهان بود، تلمذ می نمود.

1302- سفر به مناطق بختیاری و جنوب ایران و آشنایی با زبان ، فرهنگ و نغمه های محلی لری و بختیاری که بسیار مورد علاقه ایشان بود.

1303- عزیمت به تهران و آشنایی با گروهی از برجسته ترین موسیقی دانان - آغاز تلمذ از حضور بزرگانی چون غلامحسین درویش خان ، حسین خان اسماعیل زاده و ... - آشنایی با بزرگانی چون حبیب سماعی ، مرتضی محجوبی ، موسی معروفی ، علی اکبر شهنازی ، عبدالحسین شهنازی ، مرتضی نی داوود و ... - ضبط اولین صفحه گرامافون در سن 23 سالگی به همراهی نی مرحوم مهدی نوایی

1305- همزمان با آغاز ضبط دور دوم صفحات گرامافون 78 دور از ادیب جوان دعوت به عمل تا صفحاتی را با همکاری استادانی چون مرتضی محجوبی ، موسی معروفی ، حسین یاحقی و ... ضبط کند. - تاسیس جامعه باربد به همت استادان اسماعیل مهرتاش و ادیب خوانساری

1309- آغاز فعالیت های اداری (دولتی) با انجام وظیفه در بلدیه (شهرداری) تهران

1310- ضبط صفحاتی به همراهی تار مرحوم عبدالحسین برازنده

1312- برگزاری کنسرتی به یاد عارف قزوینی با عنوان "یک شب به یاد عارف"

1313- ضبط صفحاتی با کمپانی اودئون

1314- به درخواست خود به مدت 2 سال از بلدیه تهران به بلدیه اصفهان منتقل می شود.

1315- تغییر نام خانوادگی خود از نکیسا به ادیب خوانساری

1316- انتقال مجدد به تهران و انتصاب به سمت مدیریت کل تلفنخانه شمیران به مدت 2 سال

1318- انجام خدمت در شرکت نفت میهن وابسته به شرکت نفت ایران و انگلیس

1319- به هنگام تاسیس رادیو تهران از اولین خوانندگانی بود که با آن دستگاه همکاری کرد.

1320- با درگذشت حسین خان اسماعیل زاده، دو شاگرد ایشان، استادان ادیب خوانساری و حسین قوامی به یاد ایشان برنامه اجرا کردند.

1321- اجرای زنده آواز در رادیو ایران به همراهی ساز استادانی چون مرتضی محجوبی ، علی اکبر شهنازی ، مهدی خالدی ، مرتضی نی داوود ، حبیب سماعی و ...

1323- با تاسیس انجمن موسیقی ملی به همت استاد روح الله خالقی، استاد ادیب خوانساری از بدو تاسیس انجمن، با این انجمن همکاری داشت و کنسرتهای متعدی با ارکستر انجمن اجرا نمود.

1324- ضبط صفحاتی بعد از جنگ جهانی دوم توسط کمپانی هیز مسترز ویس - ضبط چند صفحه با همکاری ارکستر استاد جواد معروفی

1325- با درگذشت مرحوم حبیب سماعی ، استاد ادیب خوانساری به یاد ایشان و در گرامیداشت ایشان برنامه اجرا کرد.

1327- ضبط دو صفحه معروف شور و سه گاه به همراهی ارکستر طاطایی - انتقال مجدد به شهرداری تهران و ادامه کار با عنوان ریاست بایگانی کل شهرداری تهران

1328- همکاری مجدد با رادیو ایران (پس از چند سال عدم همکاری به دلایل مختلف) - به موجب حکمی به عضویت افتخاری کمیسیون فنی موسیقی رادیو در می آید.

1329- ضبط یک اثر نفیس و با ارزش با هنرنمایی استادان مرتضی محجوبی ، رضا محجوبی و آواز و تنبک ادیب خوانساری

1330- از آغاز این دهه ضبط نوارهای مغناطیسی متعددی را به همراهی ساز نوازندگان مختلف سپری می کند، از جمله ضبط اثری نفیس در دستگاه همایون با همکاری استادان ادیب خوانساری ، مرتضی محجوبی ، حسین یاحقی ، رضا ورزنده ، لطف الله مجد و مهدی غیاثی

1332- کناره گیری از رادیو ایران به دلایل مختلف - ضبط 15 نوار با همکاری استادان ادیب خوانساری و مهدی خالدی که متاسفانه پس از چند سال توسط مشیر همایون شهردار، تعدادی از این نوارها از بین رفت.

1334- همکاری مجدد با رادیو - دعوت به برنامه گلها جهت همکاری با این برنامه وزین - ضبط نواری نفیس در منزل استاد صبا با همکاری استادان ادیب خوانساری ، ابوالحسن صبا ، حسن کسایی ، حسین تهرانی و منوچهر همایون پور

1340- بازنشستگی از شهرداری تهران

1344- خبر درگذشت استاد مرتضی خان محجوبی ، استاد ادیب را بسیار متاثر و افسرده می کند.

1349- دعوت از ایشان توسط مرکز حفظ و اشاعه موسیقی جهت تدریس در این مرکز (مرحوم ادیب به دلیل کسالت و بیماری نپذیرفتند.)

1351 تا 1355- تعلیم آواز و ردیف آوازی به تعدادی از هنرجویان رادیو در محل رادیو

1353- تجلیل از استاد ادیب خوانساری در مراسمی در تالار رودکی تهران

1356- ضبط یک دوره ردیف آوازی به همراهی تار مرحوم ابراهیم سرخوش

1361- درگذشت استاد ادیب خوانساری (ساعت 4 صبح روز ششم فروردین ماه 1361)

1362- برگزاری مراسم یادبودی به مناسبت یکمین سالگرد درگذشت ایشان در منزلشان به همت دختر ایشان، خانم دکتر شیرین ادیب (در این مراسم بسیاری از هنرمندان شرکت کردند.)

-=-=-=--=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-

دانلود آواز همایون با همکاری استادان ادیب خوانساری و رضا ورزنده

-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-

به یاد استاد

در یکی از برنامه های جالب بزم شاعران، مرحوم مهدی سهیلی (موسس و مجری این برنامه) از استاد اکبر گلپایگانی درخواست می کند برنامه ای را به یاد استادش، ادیب خوانساری اجرا کند. ایشان از استاد گلپا درخواست می کند تا صفحه معروف شور استاد ادیب را بازخوانی کند. استاد گلپایگانی هم با مهارت و توانایی عجیبی این آواز را اجرا می کنند. در این برنامه استادان اکبر گلپایگانی ُ پرویز یاحقی و فرهنگ شریف هنرنمایی می کنند.

-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-

دانلود بزم شاعران با همکاری استادان گلپا ، یاحقی و شریف

-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-=-

بارها و بارها نوشته ام جمع آوری و مدون کردن برنامه های گلها و سایر برنامه های موسیقی فاخر ایران کار بسیار با ارزش و مهمی است که باید توجه بیشتری به آن داشته باشیم. از همه دوستان خواهشمندم چنانچه به آثاری دسترسی دارند و یا آرشیوی در اختیار دارند حتما ما را هم مطلع کنند تا در صورت امکان تبادلاتی داشته باشیم.

در حال حاضر توجه ما بیشتر معطوف به آثار استادان اکبر گلپایگانی و ادیب خوانساری است. دوستان اگر لیست آثاری از این اساتید در اختیار دارند حتما به آدرس ایمیل بنده بفرستند تا در صورت توافق تبادل نماییم. در ضمن همچون گذشته آثار سایر خوانندگان و نوازندگان دیگر هم شامل تبادل می باشد اما همانطور که عرض کردم آثار استادان ادیب و گلپا برای بنده از اهمیت فوق العاده ای برخوردار است.